عسل و قرآن؛ جایگاه عسل در آیات، احادیث و پژوهش‌های علمی

نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسل

شاید شما هم از بزرگ‌ترهای خانواده شنیده باشید که «عسل شفا دارد؛ در قرآن هم آمده». این جمله پشتوانه‌ای قرآنی دارد، اما اگر بخواهیم دقیق‌تر بدانیم قرآن درباره عسل چه می‌گوید، باید خود آیات را بخوانیم. آیا قرآن خوردن مقدار مشخصی عسل را توصیه کرده؟ منظور از شفا چیست؟ و روایت‌هایی که درباره عسل نقل می‌شوند، همه اعتبار یکسانی دارند؟

پاسخ کوتاه این است: قرآن در آیات ۶۸ و ۶۹ سوره نحل، از زندگی زنبور و نوشیدنی رنگارنگی سخن می‌گوید که در آن برای مردم شفا هست. در آیه ۱۵ سوره محمد نیز از نهرهای عسل پاک در بهشت یاد می‌کند. اما این آیات مقدار مصرف روزانه یا نسخه‌ای برای درمان تک‌تک بیماری‌ها تعیین نمی‌کنند. متن آیات نحل، آیه ۱۵ سوره محمد

برای شناخت رابطه عسل و قرآن، از همین آیات شروع می‌کنیم؛ بعد سراغ جایگاه عسل در احادیث و پژوهش‌ها می‌رویم. به این ترتیب، آنچه در متن دینی آمده با برداشت ما یا نتیجه یک آزمایش پزشکی اشتباه نمی‌شود.

جایگاه عسل در قرآن؛ عسل در کدام آیات آمده است؟

دکتر بهزاد رفاهی در سؤال چهارم کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، صفحه ۲۸، به نکته‌ای اشاره می‌کند که پاسخ این پرسش را روشن‌تر می‌کند: آمدن نام یک چیز در قرآن با اشاره به آن، لزوماً یکی نیست.

واژه «عسل» یک بار، در آیه ۱۵ سوره محمد آمده است. در سوره نحل، نام عسل صریحاً ذکر نمی‌شود، اما سخن از زنبور و نوشیدنی حاصل از آن است؛ همان چیزی که در تفسیر آیه، عسل دانسته می‌شود. تفسیر ابن‌کثیر، ذیل نحل ۶۹

منبع جدول: نحل ۶۸ و ۶۹ و محمد ۱۵.

آیه ۶۸ سوره نحل؛ نگاه به زندگی زنبور

وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ

ترجمه معنایی: پروردگارت به زنبور الهام کرد که در کوه‌ها، درختان و آنچه مردم برپا می‌کنند، خانه‌هایی برگزیند. نحل، ۶۸

در این آیه، پیش از صحبت از عسل، توجه ما به خود زنبور جلب می‌شود. «وحی» در اینجا در تفسیر ابن‌کثیر، ذیل همین آیه، به هدایت و الهامی توضیح داده شده که زنبور بر اساس آن خانه می‌سازد. تفسیر آیه ۶۸

آیه ۶۹ سوره نحل؛ عسل، شفا و اندیشیدن

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

ترجمه معنایی: سپس از همه ثمرات بخور و راه‌های پروردگارت را رام و هموار بپیمای. از درون آن‌ها نوشیدنی‌ای با رنگ‌های گوناگون بیرون می‌آید که در آن برای مردم شفا هست. بی‌گمان در این، نشانه‌ای برای مردمی است که می‌اندیشند. نحل، ۶۹

بیشتر ما عبارت «فیه شفاء للناس» را می‌شناسیم؛ ولی پایان آیه هم به همان اندازه خواندنی است: «لقوم یتفکرون». آیه فقط از یک فرآورده سودمند حرف نمی‌زند؛ ما را به اندیشیدن هم دعوت می‌کند.

برای مخاطب مؤمن، تماشای زنبوری که میان گل‌ها پرواز می‌کند و حاصل کارش به سفره انسان می‌رسد، می‌تواند فرصتی برای همین تأمل باشد.

آیه ۱۵ سوره محمد؛ عسل مصفّی یعنی چه؟

در توصیف بهشتی که به پرهیزگاران وعده داده شده، این عبارت آمده است:

وَأَنْهَارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى

یعنی نهرهایی از عسل پاک و پالوده. محمد، ۱۵

این بخش از آیه، جایگاه عسل را در میان نعمت‌های بهشتی نشان می‌دهد.

توصیه قرآن درباره عسل چیست؟ آیا عسل شفای همه بیماری‌هاست؟

قرآن از وجود شفا در عسل سخن می‌گوید. اگرچه قرآن مستقیماً نگفته که عسل کدام بیماری را شفا می‌دهد، اما امروزه می‌بینیم که علم پزشکی هر روز اطلاعات جدیدی درباره خاصیت‌های درمانی عسل کشف می‌کند.

در تفسیر ابن‌کثیر نیز ذیل این آیه، از شفا برای بیماری‌هایی که به انسان عارض می‌شوند سخن رفته است. تفسیر نحل، ۶۹

اگر کسی با اتکا به این آیه بگوید «پس برای هر بیماری، فقط عسل بخور»، چیزی به آیه اضافه کرده که در آن نوشته نشده است. پرسش پزشکی همچنان پابرجاست: برای کدام مشکل، در چه فردی، با چه نوع فرآورده‌ای و در کنار چه مراقبتی؟

رعایت این دقت از ارزش دینی عسل کم نمی‌کند؛ کمک می‌کند سخنی را به قرآن نسبت ندهیم که قرآن نگفته است.

عسل در احادیث؛ چند روایت با مأخذ مشخص

درباره عسل، هم در منابع حدیثی شیعه و هم در منابع اهل‌سنت روایت‌هایی آمده است. برای استفاده از آن‌ها، دو پرسش را جدا نگه داریم: «این روایت در کدام کتاب آمده؟» و «اعتبار سند آن چگونه بررسی شده؟» پیدا شدن یک جمله در کتاب، به‌تنهایی پاسخ پرسش دوم نیست.

علاقه پیامبر به عسل

در «الکافی»، جلد ۶، صفحه ۳۳۲، باب العسل، حدیث ۳، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

كان رسول الله صلى الله عليه وآله يعجبه العسل

ترجمه معنایی: پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله عسل را دوست می‌داشت. متن الکافی، باب العسل

در صحیح بخاری، حدیث ۵۴۳۱ نیز گزارشی از علاقه پیامبر به شیرینی و عسل آمده است. این کتاب از منابع حدیثی اهل‌سنت است. صحیح بخاری، ۵۴۳۱

این روایت‌ها جنبه‌ای ساده و نزدیک به زندگی روزمره دارند: عسل، خوراکی محبوب پیامبر بوده است.

روایت امام صادق علیه‌السلام درباره استفاده درمانی از عسل

در حدیث نخست همان باب از الکافی، این عبارت از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

ما استشفى الناس بمثل العسل

ترجمه معنایی: مردم با چیزی همانند عسل، شفا نگرفته‌اند. الکافی، جلد ۶، صفحه ۳۳۲، باب العسل، حدیث ۱

این نقل نشان‌دهنده اهمیت عسل در دیدگاه امام صادق است.

حدیث «عسل و قرآن، دو شفا»؛ مشهور است، اما انتساب آن را دقیق نقل کنیم

عبارت «علیکم بالشفاءین: العسل والقرآن» در سنن ابن‌ماجه، حدیث ۳۴۵۲ آمده است. معنای آن دعوت به بهره‌گرفتن از دو شفا، عسل و قرآن، است. سنن ابن‌ماجه، ۳۴۵۲

ابن‌کثیر نیز ذیل آیه نحل، هم نقلِ منسوب به پیامبر و هم نقلِ موقوف بر ابن‌مسعود را مطرح می‌کند و صورت موقوف را مناسب‌تر می‌داند. «موقوف» یعنی گزارش به صحابی نسبت داده شده، نه مستقیماً به پیامبر. تفسیر ابن‌کثیر

روایت درمان یک بیمار با عسل

در صحیح بخاری، حدیث ۵۶۸۴، گزارشی از مراجعه مردی به پیامبر برای ناراحتی شکمی برادرش و توصیه به نوشاندن عسل آمده است. در پایان گزارش، به بهبود بیمار اشاره می‌شود. صحیح بخاری، ۵۶۸۴

چه پژوهش‌هایی درباره عسل و قرآن منتشر شده است؟

بله؛ این موضوع فقط در نوشته‌های عمومی مطرح نشده و مقاله‌های دانشگاهی هم درباره آن منتشر شده‌اند. نکته مهم این است که نوع پژوهش را بشناسیم. یک مقاله درباره نگاه قرآن به عسل، لزوماً آزمایش اثر عسل روی بیمار نیست.

منابع جدول: مقاله ۲۰۱۴، مقاله ۲۰۱۹، مقاله ۲۰۲۴.

برای نمونه، مقاله ۲۰۱۴ از خواص ضدمیکروبی و کاربرد عسل در ترمیم زخم صحبت می‌کند و آیات نحل و محمد را هم مطرح می‌کند. متن مقاله ۲۰۱۴

در مقاله ۲۰۱۹ نیز منابعی از پژوهش‌های انسانی تا مطالعات حیوانی در کنار هم آمده‌اند. صفحه مقاله و فهرست منابع

بنابراین، این نوشته‌ها را برای شناخت بحث «عسل و قرآن» می‌خوانیم؛ برای ادعاهای پزشکی، به سراغ شواهد بالینی مشخص می‌رویم.

پژوهش‌های بالینی درباره عسل چه می‌گویند؟

عسل و کاهش سرفه؛ کمک احتمالی به علائم، نه درمان همه علت‌ها

در یک کارآزمایی دوسوکور و تصادفی منتشرشده در سال ۲۰۱۲، ۳۰۰ کودک یک تا پنج‌ساله با عفونت دستگاه تنفسی فوقانی بررسی شدند. والدین در گروه‌های دریافت‌کننده عسل، بهبود بیشتری در سرفه شبانه و خواب نسبت به گروه دریافت‌کننده فرآورده مقایسه‌ای گزارش کردند. Cohen و همکاران، Pediatrics، ۲۰۱۲

مرور نظام‌مند سال ۲۰۲۳ نیز احتمال کمک عسل به کاهش علائم سرفه حاد و بهبود خواب کودکان را مطرح کرد. Kuitunen و Renko، ۲۰۲۳

در مرور و فراتحلیل دیگری که در اوت ۲۰۲۶ منتشر شد، عسل با داروهای ضدسرفه مقایسه شد. تحلیل اصلی در بیشتر پیامدها تفاوت معناداری نشان نداد؛ نشانه‌های برتری عسل بیشتر در تحلیل‌های اکتشافیِ بعدی دیده شد. پیگیری مطالعات نیز به سه روز محدود بود. Brun و همکاران، ۲۰۲۶

عسل و زخم؛ مصرف موضعی را با خوردن عسل اشتباه نگیریم

مرور کاکرین در سال ۲۰۱۵ نشان داد پانسمان عسل در برخی مقایسه‌ها، از جمله سوختگی‌های با ضخامت جزئی، می‌تواند به ترمیم سریع‌تر کمک کند. Jull و همکاران، کاکرین، ۲۰۱۵

این موضوع، مجوز مالیدن عسل سفره روی زخم نیست. فرآورده‌های پزشکی مخصوص زخم و پانسمان‌های استریل با عسل خوراکی تفاوت دارند و باید بر اساس ارزیابی درمانگر انتخاب شوند. راهنمای عسل پزشکی Oxford Health

سه برداشت رایج که نباید به قرآن نسبت بدهیم

«قرآن گفته عسل کوهستان بهترین عسل است»

آیه ۶۸ از کوه‌ها، درختان و آنچه مردم برپا می‌کنند به‌عنوان جایگاه‌های خانه‌سازی زنبور نام می‌برد. در متن آیه، رتبه‌بندی کیفیت عسل یا اعلام برتری یک نوع عسل وجود ندارد. نحل، ۶۸

«در قرآن مقدار مصرف روزانه عسل مشخص شده»

در آیات مربوط به عسل، مقدار مشخصی مانند یک قاشق در روز تعیین نشده است. اگر توصیه‌ای درباره مقدار مصرف می‌شنویم، باید مأخذ آن را جداگانه بررسی کنیم و آن را به خود این آیات نسبت ندهیم. نحل ۶۸ و ۶۹، محمد ۱۵

«چون عسل شفا دارد، برای همه بی‌محدودیت است»

عسل را به کودک زیر ۱۲ ماه نباید داد، چون خطر بوتولیسم نوزادان دارد. افراد مبتلا به دیابت نیز باید قند و کربوهیدرات عسل را

در برنامه غذایی خود حساب کنند؛ طبیعی بودن آن به معنی بی‌اثر بودن بر قند خون نیست. CDC، راهنمای انجمن دیابت آمریکا

پرسش‌های متداول درباره عسل و قرآن

نام عسل چند بار در قرآن آمده است؟

واژه «عسل» یک بار، در آیه ۱۵ سوره محمد آمده است. در آیات ۶۸ و ۶۹ سوره نحل نیز به زنبور و فرآورده آن اشاره شده، اما خود واژه عسل نیامده است. متن آیات نحل، محمد ۱۵

آیه شفابخش بودن عسل کدام است؟

آیه ۶۹ سوره نحل، با عبارت «فیه شفاء للناس»، از وجود شفا در نوشیدنی حاصل از زنبور سخن می‌گوید. نحل، ۶۹

آیا پژوهش علمی درباره عسل و قرآن وجود دارد؟

بله؛ از جمله مقاله‌های منتشرشده در سال‌های ۲۰۱۴، ۲۰۱۹ و ۲۰۲۴ که در این نوشته معرفی شدند. ۲۰۱۴، ۲۰۱۹، ۲۰۲۴

سخن آخر

عسلی که قرآن درباره آن صحبت می‌کند عسل طبیعی است، عسلی که زنبور برای تولید آن تماماً شهد را از گیاهان مختلف دشت‌ها برداشت کرده نه عسل تغذیه ای که در آن زنبور از شربت شکری استفاده می‌کند

رسالت مجموعهٔ زنبورداری سید محمد رضویان آن است که همان عسلی را به دست مردم برساند که خداوند در قرآن به آن اشاره کرده، و بر این باور است که پروردگار برکت اینکار را در سفره تمام افرادی که برای این موضوع زحمت می‌کشند، از زنبورداران زحمتکش تا متخصصین آزمایشگاه تا پرسنل بسته بندی تا متخصصین کنترل کیفیت و … جاری خواهد کرد.

منابع و مطالعه بیشتر

• قرآن کریم، سوره نحل، آیات ۶۸ و ۶۹؛ سوره محمد، آیه ۱۵.
• کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، سؤال چهارم، صفحه ۲۸؛ منبع کتابی بررسی‌شده برای تمایز نام عسل و اشاره به آن.
• الکلینی، الکافی، جلد ۶، صفحه ۳۳۲، باب العسل، به‌ویژه احادیث ۱ و ۳. صرف ارجاع به کتاب به معنای اعلام صحت سند همه روایات آن نیست.
• صحیح بخاری، احادیث ۵۴۳۱ و ۵۶۸۴؛ سنن ابن‌ماجه، حدیث ۳۴۵۲، همراه با توضیح ارزیابی نقل.
• Purbafrani et al. (2014). The Benefits of Honey in Holy Quran. International Journal of Pediatrics, 2(3.3), 67–73. DOI: 10.22038/ijp.2014.3417.
• Cinkara & Kaleli (2019). The Benefits of Honey in The Holy Quran. Helal Yaşam Tıbbı Dergisi, 1(2), 64–74.
• Klaina (2024). Honey In The Quran And Sunnah: Exploring Its Medicinal Properties. Al-Afkar, 7(3), 183–198. DOI: 10.31943/afkarjournal.v7i3.1259.
• Cohen et al. (2012). Effect of honey on nocturnal cough and sleep quality. Pediatrics, 130(3), 465–471. DOI: 10.1542/peds.2011-3075.
• Kuitunen & Renko (2023). Honey for acute cough in children — a systematic review. European Journal of Pediatrics, 182, 3949–3956. DOI: 10.1007/s00431-023-05066-1.
• Brun et al. (2026). Honey vs. pharmacological treatment for acute cough in children: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. European Journal of Pediatrics, 185, 706. DOI: 10.1007/s00431-026-07348-w.
• Jull et al. (2015). Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD005083. DOI: 10.1002/14651858.CD005083.pub4.

ترجمه‌های فارسی آیات و روایت‌های کوتاه در این نوشته، ترجمه معناییِ مستقل‌اند و به مترجم مشخصی نسبت داده نشده‌اند.

نویسندهٔ این مقالهدکتر بهزاد رفاهیپژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسل

دکتر بهزاد رفاهی مشاور ارشد مجموعه عسل سید محمد رضویان است و کارش بر عسل‌شناسی، کیفیت‌سنجی محصولات زنبورعسل و گیاهان شهدزا و گرده‌زا تمرکز دارد. کتاب او، «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، به ۲۳۸ پرسش رایج مردم دربارهٔ عسل، ژل رویال، گرده گل، بره‌موم و موم به زبان ساده جواب داده است.

• نویسندهٔ کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»
• مشاور ارشد عسل سید محمد رضویان
• متخصص کیفیت‌سنجی عسل

رزومهٔ دکتر رفاهیهمهٔ مقاله‌های ایشان