ژل رویال چیست؟ ترکیب، مزه، خواص علمی، عوارض و نگهداری
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلژل رویال مادهٔ خامه‌ای سفید تا زرد کم‌رنگی است که زنبورهای کارگر جوان از غده‌های سرشان ترشح می‌کنند و ملکه در تمام عمرش با آن تغذیه می‌شود. حدود دو سوم آن آب است و بقیه پروتئین، قند، چربی و ترکیب ویژه‌ای به نام 10-HDA. مزه‌اش ترش و گس است و باید در یخچال یا فریزر بماند. در پژوهش‌ها، مصرف ژل رویال با کاهش کلسترول کل همراه بوده و دربارهٔ قند خون، علائم یائسگی و باروری مردان هم نتایج امیدوارکننده‌ای گزارش شده است.
ژل رویال گران‌ترین و حساس‌ترین فرآوردهٔ کندو است و از قدیم به‌عنوان خوراکی مقوی و نشاط‌آور شناخته می‌شود. این مقاله به زبان ساده توضیح می‌دهد ژل رویال دقیقاً چیست، اصلش چه شکل و مزه‌ای دارد، استاندارد جهانی چه ترکیبی برایش تعیین کرده، پژوهش‌ها دربارهٔ خواصش چه می‌گویند و چه نمی‌گویند، چه کسانی نباید مصرفش کنند و چطور باید نگهش داشت. اگر می‌خواهید بدانید ژل رویال در کندو چطور تولید و برداشت می‌شود، مقالهٔ ژل رویال چگونه تولید می‌شود؟ را بخوانید.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- ژل رویال غذای ملکه است: ترشح غده‌های زنبورهای کارگر جوان (پرستار).
- اصلش سفید شیری تا زرد کم‌رنگ، خمیری و براق است و مزهٔ ترش، گس و کمی تند دارد.
- استاندارد جهانی ISO 12824: رطوبت ۶۲ تا ۶۸٫۵ درصد، پروتئین ۱۱ تا ۱۸ درصد و 10-HDA دست‌کم ۱٫۴ درصد.
- پژوهش‌ها: کاهش کلسترول کل در فراتحلیل کارآزمایی‌های بالینی و نتایج امیدوارکننده دربارهٔ قند ناشتا، علائم یائسگی و کیفیت اسپرم.
- افراد مبتلا به آسم یا دارای سابقهٔ حساسیت (به‌ویژه به گرده یا فرآورده‌های زنبور) نباید ژل رویال مصرف کنند.
- نگهداری: یخچال ۲ تا ۵ درجه برای مدت کوتاه، فریزر زیر منفی ۱۸ درجه برای مدت طولانی.
ژل رویال چیست و زنبورها با آن چه می‌کنند؟
ژل رویال (Royal Jelly) ترشحی است که زنبورهای کارگر جوان، معروف به زنبورهای «پرستار»، از دو غده در سرشان، غده‌های هیپوفارنژیال و ماندیبولار، ترشح می‌کنند.۱۲ زنبورها مواد اولیهٔ این ترشح را از گرده و شهد به دست می‌آورند؛ یعنی ژل رویال محصول گوارش و ترشح خود زنبور است، نه چیزی که از گل جمع شود.
لاروهای کارگر فقط چند روز اول غذای ژله‌ای می‌گیرند و بعد غذایشان عوض می‌شود، ولی لاروی که قرار است ملکه شود در تمام دوران رشد، و خود ملکه در تمام عمرش، با ژل رویال تغذیه می‌شود.۲ تفاوت نتیجه چشمگیر است: ملکه بزرگ‌تر است، تخم‌گذاری می‌کند و ممکن است تا حدود ۵ سال زنده بماند، در حالی که عمر کارگر در فصل کار حدود ۴۵ روز است.۲ همین تفاوت باعث شده ژل رویال شهرت «غذای جوانی» پیدا کند؛ ولی دقت کنید که آنچه برای لارو زنبور اتفاق می‌افتد، الزاماً در بدن انسان تکرار نمی‌شود.
بزرگ‌ترین تولیدکنندهٔ ژل رویال در جهان چین است؛ سهم این کشور بسته به منبع از حدود ۶۰ درصد تا بیش از ۹۰ درصد تولید جهانی برآورد شده است.۲۳۱۷ در ایران هم ژل رویال در فارم‌های تخصصی و با روش پیوند لارو تولید می‌شود.
ژل رویال اصل چه شکل، رنگ و مزه‌ای دارد؟
ظاهر و مزهٔ ژل رویال طبق توصیف استاندارد جهانی ISO 12824، همراه با چند نکتهٔ تجربی:۱
برای همین بسیاری از مصرف‌کنندگان ژل رویال را با کمی عسل روشن و ملایم می‌خورند تا ترشی و تندی‌اش کمتر حس شود. شاه‌انگبین هم بر همین ایده ساخته شده است؛ در ادامهٔ مقاله معرفی شده است. نکتهٔ مهم: ظاهر و مزه فقط سرنخ‌اند؛ اصالت ژل رویال را فقط آزمایش ثابت می‌کند.
برای دیدن عکس بزرگ‌تر روی آن بزنید.
ژل رویال از چه ساخته شده؟
بیشتر وزن ژل رویال تازه آب است. بقیه‌اش پروتئین، قند (فروکتوز و گلوکز)، چربی و مقدار کمی ویتامین و مواد معدنی است. نمودار زیر بازهٔ مجاز هر جزء را طبق استاندارد ISO 12824 نشان می‌دهد:۱
ترکیب ژل رویال تازه طبق استاندارد ISO 12824 (درصد وزنی)
نوار هر ردیف بازهٔ مجاز را نشان می‌دهد. در ژل رویال نوع ۱، ساکارز (شکر معمولی) باید کمتر از ۳ درصد باشد. در یک بررسی روی ۱۷۶ نمونهٔ ژل رویال یونانی، میانگین رطوبت ۶۶٫۱ و پروتئین ۱۳٫۶ درصد بود و 10-HDA بین ۰٫۸ تا ۶٫۵ درصد متغیر بود.۳
10-HDA چیست و چرا مهم است؟
10-HDA (۱۰-هیدروکسی-۲-دکنوئیک اسید) اسید چربی ویژه‌ای است که در طبیعت تقریباً فقط در ژل رویال پیدا می‌شود و حدود ۷۰ درصد چربی‌های آن را تشکیل می‌دهد.۲ به همین دلیل آزمایشگاه‌ها آن را «امضای» ژل رویال می‌دانند: اگر 10-HDA کمتر از ۱٫۴ درصد باشد، آن نمونه با استاندارد جهانی ژل رویال مطابقت ندارد.۱
پروتئین‌های MRJP
۸۰ تا ۹۰ درصد پروتئین‌های محلول ژل رویال از خانواده‌ای به نام MRJP (پروتئین‌های اصلی ژل رویال) هستند.۲ بخش زیادی از پژوهش‌های آزمایشگاهی روی همین پروتئین‌ها و 10-HDA انجام شده است. از ویتامین‌ها، بیشترین مقدار مربوط به ویتامین‌های گروه B، به‌خصوص B5 و B3 است؛ ولی با توجه به مقدار کمی که از ژل رویال خورده می‌شود، منبع مهم ویتامین برای بدن حساب نمی‌شود.۲
خواص ژل رویال: پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
ژل رویال از قدیم برای نشاط، تقویت بدن و سلامت پوست مصرف می‌شده است. در این بخش باور سنتی، تجربهٔ مصرف‌کنندگان و یافته‌های پژوهشی کنار هم آمده‌اند:
| ادعا | پژوهش‌ها چه یافته‌اند؟ | جمع‌بندی |
|---|---|---|
| کلسترول | فراتحلیل ۸ کارآزمایی تصادفی (۴۰۱ نفر): کاهش کلسترول کل.۴ در یک کارآزمایی دوسوکور روی ۶۰ بزرگسال، کلسترول کل گروه ژل رویال پس از ۸ هفته حدود ۶٫۷ درصد کاهش یافت، در حالی که در گروه دارونما تقریباً ثابت ماند.۵ | اثر مثبت در کارآزمایی‌های بالینی؛ کنار رژیم و درمان پزشک. |
| قند خون و دیابت نوع ۲ | چند کارآزمایی ایرانی کاهش قند ناشتا را در مصرف‌کنندگان ژل رویال گزارش کرده‌اند.۶ نتایج پژوهش‌های بزرگ‌تر یکسان نبوده است.۷ | نتایج امیدوارکننده؛ پژوهش‌ها ادامه دارد. |
| کاهش وزن | در فراتحلیل ۱۰ کارآزمایی (۵۱۲ نفر) تغییری در وزن دیده نشد.۸ | کاهش وزن جزو کاربردهای ژل رویال نیست.|
| علائم یائسگی | یک کارآزمایی ۴۲ نفره بهبود اضطراب و کمردرد را پس از ۱۲ هفته مصرف ژل رویال گزارش کرد.۹ | نتیجهٔ مثبت در کارآزمایی بالینی. |
| باروری مردان | یک مطالعهٔ ایرانی ۱۰۰ نفره بهبود تحرک و شکل اسپرم را پس از مصرف ژل رویال گزارش کرد.۱۰ | نتیجهٔ امیدوارکننده. |
| زخم پای دیابتی | در یک کارآزمایی، پماد ژل رویال ۵ درصد در بهبود زخم با دارونما تفاوتی نداشت.۱۱ | برای زخم، درمان پزشکی لازم است. |
این جدول برای آگاهی است و توصیهٔ درمانی نیست. ژل رویال خوراکی مقوی است و جای دارو و درمان پزشکی را نمی‌گیرد. اگر طعم تند ژل رویال خالص برایتان سخت است، شاه‌انگبین (عسل سفید با ژل رویال) را امتحان کنید.
روزی چقدر ژل رویال؟ ماشین‌حساب تازه و پودری
مقدار مصرف در کارآزمایی‌های بالینی بسیار متفاوت بوده، از کمتر از ۱ گرم پودری تا چند گرم در روز، و معمولاً به مدت ۸ تا ۱۲ هفته.۴۸ وزارت بهداشت کانادا برای بزرگسالان (۱۸ سال به بالا) مصرف ۰٫۸ تا ۶ گرم ژل رویال تازه در روز را مجاز دانسته و حداکثر را ۶ گرم تعیین کرده است.۱۵
ژل رویال پودری (لیوفیلیزه یا خشک‌شده در سرما) آب ندارد؛ برای همین هر گرم آن تقریباً معادل ۳ گرم ژل رویال تازه است. مثلاً یک کپسول ۳۳۳ میلی‌گرمی پودری حدود ۱ گرم ژل رویال تازه حساب می‌شود.۵ ماشین‌حساب زیر این تبدیل را برایتان انجام می‌دهد:
ماشین‌حساب ژل رویال تازه و پودری
نوع ژل رویال و مقدار مصرف روزانه را بنویسید تا معادل آن و فاصله‌اش تا سقف مجاز را ببینید.
معادل پودری: حدود میلی‌گرم
یعنی درصد سقف ۶ گرمی وزارت بهداشت کانادا
محاسبه بر پایهٔ نسبت تقریبی ۳ به ۱ تازه به پودری و سقف ۶ گرم در روز برای بزرگسالان است. سقف ۶ گرم فقط برای ژل رویال تازه تعیین شده و معادل پودری آن تخمینی است. این ابزار جای پزشک یا داروساز را نمی‌گیرد و برای کودکان، بارداری، شیردهی و افراد دارای آسم یا حساسیت کاربرد ندارد.
دربارهٔ روش و زمان مصرف ژل رویال، مقالهٔ جداگانه‌ای در راه است. اگر اولین بار است که ژل رویال می‌خورید، با مقدار کم شروع کنید و هر نشانهٔ حساسیت مثل خارش، کهیر، تنگی نفس یا خس‌خس سینه را جدی بگیرید.
چه کسانی نباید ژل رویال بخورند؟
مهم‌ترین خطر ژل رویال حساسیت است. در یک بررسی در هنگ‌کنگ، حدود ۱۷ درصد از ۶۶۶ بیمار بزرگسال مبتلا به آسم آنتی‌بادی IgE ضد ژل رویال داشتند (یعنی بدنشان به آن حساس شده بود)۱۸ و در استرالیا چند مورد حملهٔ شدید آسم و دست‌کم یک مورد مرگ ناشی از آسم پس از مصرف ژل رویال گزارش شد (در گزارش رسمی، سه مرگ با درجه‌های مختلف قطعیت ثبت شده است).۱۳۱۴ سازمان ایمنی غذای فرانسه توصیه می‌کند افراد مبتلا به آسم، زمینهٔ حساسیت یا حساسیت به گرده از فرآورده‌های کندو پرهیز کنند.۱۳
چک‌لیست زیر را پیش از مصرف مرور کنید:
آیا ژل رویال برای من مناسب است؟
این چک‌لیست بر پایهٔ هشدارهای وزارت بهداشت کانادا، سازمان ایمنی غذای فرانسه و مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ تهیه شده و جای پزشک را نمی‌گیرد.
- آسم و حساسیت: ژل رویال مصرف نکنید؛ وزارت بهداشت کانادا و سازمان ایمنی غذای فرانسه هر دو همین را توصیه می‌کنند و واکنش ممکن است شدید باشد.۱۳۱۵
- بارداری و شیردهی: دادهٔ کافی دربارهٔ ایمنی وجود ندارد؛ فقط با نظر پزشک.۱۵
- وارفارین: گزارشی از افزایش INR و خونریزی در فردی که وارفارین و ژل رویال مصرف می‌کرد ثبت شده است.۱۴
- سرطان‌های وابسته به هورمون: مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ، بر پایهٔ اثر شبه‌استروژنی در مطالعه‌های آزمایشگاهی، مصرف ژل رویال را برای این بیماران (به‌ویژه سرطان پستان گیرندهٔ استروژن مثبت) توصیه نمی‌کند؛ بیماران سرطان پروستات هم فقط با نظر پزشک.۱۴
- کودکان: مجوز کانادا فقط برای ۱۸ سال به بالاست.۱۵
ژل رویال را چطور نگه داریم؟
ژل رویال برخلاف عسل در دمای اتاق ماندگار نیست. استاندارد ISO 12824 دمای نگهداری را بین ۲ تا ۵ درجه و برای مدت طولانی ترجیحاً زیر منفی ۱۸ درجه تعیین کرده و می‌گوید حمل آن هم باید سرد باشد.۱ یک آزمایش تفاوت را با عدد نشان داده است: شاخص فوروزین که نشانهٔ کهنگی و تخریب پروتئین است، پس از ۱۰ ماه در دمای اتاق حدود ۷ برابر شد، ولی در یخچال حدود ۴۰ درصد بالا رفت.۱۶
شاخص فوروزین ژل رویال پس از ۱۰ ماه (میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم پروتئین)
فوروزین کمتر یعنی ژل رویال تازه‌تر. در همین آزمایش، از دست رفتن اسید آمینهٔ لیزین در دمای اتاق ۱۱٫۹ درصد و در یخچال ۲٫۳ درصد بود. نمونه‌های تجاری بازار بین ۳۷ تا ۱۱۳ و نمونه‌های تازه‌برداشت به‌طور میانگین حدود ۴۲ فوروزین داشتند.۱۶
به همین دلیل ژل رویال تازهٔ سید محمد رضویان فقط با زنجیرهٔ سرد و به‌صورت منجمد، آن هم فقط در شهر اصفهان ارسال می‌شود.
ژل رویال تازه، پودری یا شاه‌انگبین؟
| ژل رویال تازه | ژل رویال پودری (لیوفیلیزه) | شاه‌انگبین سید محمد رضویان | |
|---|---|---|---|
| چیست؟ | ژل رویال خالص و منجمد | ژل رویال که آبش در سرما گرفته شده | عسل سفید + ژل رویال |
| مقدار ژل رویال | ۱۰۰ درصد | هر گرم حدود ۳ گرم تازه۵ | ۷٫۵ گرم ژل رویال در هر بستهٔ ۲۵۰ گرمی |
| مزه | ترش، گس و تند | بسته به شکل مصرف (معمولاً کپسول) | شیرین با ته‌مزهٔ ملایم ژل رویال |
| نگهداری | یخچال یا فریزر | دمای خنک و خشک طبق برچسب | جای خنک و دور از نور؛ برای حفظ بهتر ژل رویال، یخچال توصیه می‌شود۱۷ |
| ارسال | فقط شهر اصفهان (زنجیرهٔ سرد) | — | همهٔ شهرها |
در بعضی متن‌های فارسی خود ژل رویال را هم «شاه‌انگبین» می‌نامند؛ ولی محصول شاه‌انگبین سید محمد رضویان ترکیب عسل سفید و ژل رویال است. اگر در شهری غیر از اصفهان هستید یا مزهٔ ژل رویال خالص برایتان سخت است، شاه‌انگبین راه ساده‌تری است. اگر هم با عسل سفید آشنا نیستید، مقالهٔ عسل سفید چیست؟ را ببینید.
ژل رویال اصل ایرانی سید محمد رضویان فقط در شهر اصفهان ارسال می‌شود؛ برای اطلاع از موجودی، صفحهٔ محصول را ببینید.
ژل رویال اصل را چطور بشناسیم؟
- برگهٔ آزمایش بخواهید. مهم‌ترین شاخص‌ها: 10-HDA دست‌کم ۱٫۴ درصد، رطوبت ۶۲ تا ۶۸٫۵ درصد، پروتئین ۱۱ تا ۱۸ درصد و در نوع ۱، ساکارز کمتر از ۳ درصد.۱
- زنجیرهٔ سرد را بپرسید. ژل رویالی که در قفسهٔ معمولی و دمای اتاق فروخته می‌شود، حتی اگر اصل باشد، کیفیتش افت کرده است.۱۶
- ظاهر و بو را نگاه کنید. سفید شیری تا زرد کم‌رنگ، براق، بدون حباب و بدون بوی ترشیدگی.۱ رنگ تیره و بوی ماندگی نشانهٔ کهنگی است.
- به قیمت خیلی پایین شک کنید. تولید ژل رویال کار تخصصی، زمان‌بر و پرهزینه‌ای است.
- تست‌های خانگی را ملاک نکنید. هیچ آزمایش خانگی‌ای مقدار 10-HDA یا افزودن مواد دیگر را نشان نمی‌دهد.
استاندارد ISO دو نوع ژل رویال را هم از هم جدا می‌کند: نوع ۱ از کلنی‌هایی که فقط غذای طبیعی خورده‌اند و نوع ۲ از کلنی‌هایی که خوراک پروتئینی یا قندی هم گرفته‌اند. این تفاوت با آزمایش نسبت ایزوتوپ کربن (δ13C) مشخص می‌شود.۱
سؤال‌های پرتکرار دربارهٔ ژل رویال
ژل رویال چیست؟
ترشح خامه‌ای غده‌های سر زنبورهای کارگر جوان است که غذای لارو ملکه و خود ملکه است. حدود دو سوم آن آب است و بقیه پروتئین، قند، چربی و اسید چرب ویژه‌ای به نام 10-HDA.
مزهٔ ژل رویال چطور است؟
ترش و گس و کمی تند، با حس سوزش ملایم در گلو. شیرین نیست و بسیاری آن را با کمی عسل می‌خورند.
ژل رویال اصل چه رنگی است؟
سفید شیری تا زرد کم‌رنگ و کمی براق. رنگ تیره یا قهوه‌ای و بوی ترشیدگی نشانهٔ کهنگی یا نگهداری نادرست است.
ژل رویال با شاه‌انگبین چه فرقی دارد؟
ژل رویال مادهٔ خالص است و باید منجمد نگهداری شود. شاه‌انگبین سید محمد رضویان ترکیب عسل سفید و ژل رویال است (۷٫۵ گرم ژل رویال در بستهٔ ۲۵۰ گرمی) و نیازی به انجماد ندارد، ولی برای حفظ بهتر ژل رویال بهتر است در یخچال بماند.
روزی چقدر ژل رویال می‌توان خورد؟
مقدار مصرف در پژوهش‌ها بسیار متفاوت بوده و وزارت بهداشت کانادا برای بزرگسالان حداکثر ۶ گرم ژل رویال تازه در روز را مجاز دانسته است. مقدار مناسب برای شما را با پزشک هماهنگ کنید.
آیا ژل رویال قند خون یا کلسترول را پایین می‌آورد؟
فراتحلیل‌ها کاهش کلسترول کل را نشان داده‌اند و دربارهٔ قند خون هم نتایج امیدوارکننده‌ای گزارش شده است. ژل رویال جای دارو را نمی‌گیرد.
عوارض ژل رویال چیست؟
مهم‌ترین خطر، حساسیت است؛ از کهیر و خارش تا حملهٔ شدید آسم. افراد مبتلا به آسم یا دارای سابقهٔ حساسیت (به‌ویژه به گرده یا فرآورده‌های زنبور) نباید ژل رویال مصرف کنند.
آیا ژل رویال در بارداری مجاز است؟
دادهٔ کافی دربارهٔ ایمنی آن در بارداری و شیردهی وجود ندارد؛ فقط با نظر پزشک.
ژل رویال را در یخچال نگه داریم یا فریزر؟
برای مصرف کوتاه‌مدت در یخچال (۲ تا ۵ درجه) و برای مدت طولانی در فریزر (زیر منفی ۱۸ درجه). در دمای اتاق به‌سرعت کیفیتش افت می‌کند.
ژل رویال اصل را چطور تشخیص دهیم؟
با برگهٔ آزمایش: 10-HDA دست‌کم ۱٫۴ درصد، رطوبت ۶۲ تا ۶۸٫۵ و پروتئین ۱۱ تا ۱۸ درصد. ظاهر و بو فقط سرنخ‌اند و تست خانگی معتبری وجود ندارد.
ژل رویال کنار عسل یکی از ارزشمندترین فرآورده‌های کندوست؛ برای دیدن عسل‌هایی که با برگهٔ آزمایش عرضه می‌شوند، صفحهٔ خرید عسل طبیعی را ببینید.
منابع
- ISO 12824:2016. Royal jelly — Specifications (استاندارد). پیش‌نمایش استاندارد
- Collazo N, et al. Health Promoting Properties of Bee Royal Jelly: Food of the Queens. Nutrients 2021;13(2):543 (مقالهٔ مروری). لینک
- Kanelis D, et al. A suggestion for royal jelly specifications. Arh Hig Rada Toksikol 2015;66(4):275-284 (بررسی ترکیب ۱۷۶ نمونه). لینک
- Bahari H, et al. The effects of royal jelly consumption on lipid profile: a GRADE-assessed systematic review and dose-response meta-analysis. PharmaNutrition 2023;25:100351 (فراتحلیل ۸ کارآزمایی، ۴۰۱ نفر). لینک
- Petelin A, et al. Evid Based Complement Alternat Med 2019;2019:4969720 (کارآزمایی تصادفی دوسوکور، ۶۰ نفر). لینک
- Omer K, Gelkopf MJ, Newton G. Effectiveness of royal jelly supplementation in glycemic regulation: a systematic review. World J Diabetes 2019;10(2):96-113 (مرور نظام‌مند). لینک
- The effect of royal jelly on liver enzymes and glycemic indices: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Complement Ther Med 2023 (فراتحلیل ۱۰ کارآزمایی). لینک
- Vajdi M, et al. Front Nutr 2023;10:1196258 (فراتحلیل ۱۰ کارآزمایی، ۵۱۲ نفر). لینک
- Asama T, et al. Evid Based Complement Alternat Med 2018;2018:4868412 (کارآزمایی تصادفی، ۴۲ نفر). لینک
- Peivandi S, et al. J Mazandaran Univ Med Sci 2022;31(206):43-52 (مطالعهٔ بالینی، ۱۰۰ نفر). لینک
- Siavash M, et al. Int Wound J 2015;12(2):137-142 (کارآزمایی تصادفی، ۶۴ زخم). لینک
- EFSA NDA Panel. Scientific Opinion on health claims related to royal jelly. EFSA Journal 2011;9(4):2083 (نظر رسمی). لینک
- ANSES. Opinion 2017-SA-0215 on risks associated with consumption of hive products, 2018 (نظر رسمی سازمان ایمنی غذای فرانسه). لینک
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Royal Jelly (مرور بالینی). لینک
- Health Canada. Natural Health Products Monograph: Royal Jelly (مونوگراف رسمی). لینک
- Marconi E, et al. Furosine: a suitable marker for assessing the freshness of royal jelly. J Agric Food Chem 2002;50(10):2825-2829 (آزمایش نگهداری). لینک
- FAO. Value-added products from beekeeping, Chapter 6: Royal jelly. لینک
- Hata T, et al. Studies of royal jelly and associated cross-reactive allergens in atopic dermatitis patients. PLoS One 2020;15(6):e0233707 (مطالعهٔ بالینی-آزمایشگاهی؛ شامل مرور گزارش‌های حساسیت). لینک
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲مصرف عسل در بارداری: بی‌خطر است؟ روزی چقدر و کدام عسل؟
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل برای نوزاد: چرا تا یک سالگی ممنوع است؟ بوتولیسم نوزادی و نشانه‌هایش
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا