عسل خلیلو یکی از خاص‌ترین و ارزشمندترین عسل‌های تولیدشده در دشت‌های گرمسیری جنوب ایران است که در مجموعه «سید محمد رضویان» با بالاترین کیفیت و خلوص عرضه می‌شود. این عسل که از شهد گیاهی بومی و معطر به دست می‌آید، به دلیل وابستگی شدید رویش گیاه مولد آن به شرایط آب‌وهوایی و میزان بارندگی در فصول پاییز و زمستان، محصولی کمیاب به شمار می‌رود.

تولید عسل خالص خلیلو آرزوی بسیاری از زنبورداران حرفه‌ای است، چرا که برداشت انبوه آن معمولاً هر چند سال یک‌بار اتفاق می‌افتد. این عسل با طبع بسیار گرم و ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی منحصربه‌فرد، جایگاه ویژه‌ای در میان عسل‌های دارویی ایران دارد.

گیاه مولد عسل خلیلو

گیاه مولد این عسل، «ناجورچترک» با نام علمی Anisosciadium orientale از تیره چتریان (Apiaceae) است که در میان مردم محلی جنوب با نام‌هایی چون خلیلوک، جلیلو، جمی، خلیلو و شوید کوهی شناخته می‌شود.

این گیاه یک‌ساله، دارای ساقه علفی به ارتفاع 2.5 تا 35 سانتی‌متر، برگ‌هایی شبیه به شوید و گل‌های سفید و کوچک چتری است که در سطح زمین گسترده می‌شود. خلیلوک به‌صورت خودرو در استان‌های بوشهر، به‌ویژه دشتستان و دشتی، فارس، هرمزگان، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد می‌روید. فصل گلدهی آن از اواخر اسفند تا اوایل اردیبهشت است.

بررسی‌های فیتوشیمیایی نشان می‌دهد که اسانس این گیاه سرشار از ترکیبات مونوترپنی نظیر لیمونن (حدود 56.29%)، میرسن (حدود 14.80%) و آلفا-پینن (حدود 11.10%) است. همچنین ترکیباتی مانند میریستیسین، ژرماکرن-D و بتاکاریوفیلن در آن یافت می‌شود که عامل اصلی عطر مطبوع و خواص دارویی این گیاه و عسل آن هستند.

عسل خلیلو در کدام مناطق تولید می‌شود؟

عسل خلیلو از عسل‌های گرمسیری ایران است و در منطقه رویشی خلیج فارس و عمانی، در دشت‌ها و دامنه‌های کم‌ارتفاع ایران، به‌ویژه در استان‌های بوشهر، خوزستان، جنوب فارس، کهگیلویه و بویراحمد و هرمزگان و همچنین بخش‌هایی از جنوب کرمان، قابلیت تولید دارد.

در این مناطق، در صورت بارندگی‌های مناسب در مهر و آبان و تداوم آن تا اواسط زمستان، اولین جوانه‌زنی در اسفند و فروردین آغاز می‌شود و اوج گلدهی در فروردین و اردیبهشت و گاهی تا اواسط خرداد خواهد بود.

در صورتی که شرایط دمایی مناسب باشد و بارندگی در زمان گلدهی رخ ندهد، گیاه حدود سه تا چهار هفته گلدهی و شهد مؤثر خواهد داشت و در این شرایط، عسل بسیار باکیفیتی قابلیت تولید دارد.

سید محمد رضویان از نخستین زنبوردارانی است که با کوچ به مراتع گرمسیری جنوب ایران، به‌ویژه دشت‌های خفر جهرم، در دهه ۱۳۶۰ در این مناطق مستقر شد و به ارزش زنبورداری و تولید عسل این گیاه پی برد. ایشان در ادامه، این تجربه را به سایر زنبورداران نیز منتقل کرد تا زمینه تولید این عسل خاص و باکیفیت فراهم شود.

عسل خلیلو چه ویژگی‌هایی دارد؟

عسل تک‌گیاه خلیلو سید محمد رضویان دارای ویژگی‌های حسی و آزمایشگاهی بسیار متمایزی است:

• رنگ و ظاهر: این عسل دارای رنگ کهربایی تیره است و هرچه رنگ آن تیره‌تر باشد، نشان‌دهنده خلوص بالاتر آن است.
• عطر و طعم: دارای عطر و بوی قوی، شیرینی ملایم و طعمی منحصربه‌فرد است که طعم و مزه شکلات و قهوه را یادآوری می‌کند.
• غلظت و بافت: غلظت این عسل بسیار بالا است؛ به‌طوری‌که استخراج آن از شان‌ها حتی با دستگاه اکستراکتور نیز دشوار است. همچنین به دلیل زمان طولانی کریستالیزاسیون، در دسته عسل‌های دیررس قرار می‌گیرد. مدت زمان رس بستن عسل خلیلو بیشتر از یک سال است.
• شاخص‌های فیزیکوشیمیایی: بر اساس آنالیزهای دقیق آزمایشگاهی، میزان ساکارز این عسل کمتر از 1% است. مقدار پرولین در محدوده 500 تا 900 میلی‌گرم در کیلوگرم و فعالیت دیاستازی آن بین 30 تا 45 واحد است. قند غالب آن فروکتوز (با میانگین 40%) و گلوکز (حدود 27%) بوده و قندهای ملیتوز و ارلوز در آن قابل ردیابی نیستند. میانگین برداشت این عسل در سال‌های پربارش، حدود 15 کیلوگرم به ازای هر کندو است.