شاه‌انگبین چیست؟ ترکیب عسل و ژل رویال، مقدار مصرف و فرق با ژل رویال خالص
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلشاهانگبین نام قدیمی فارسی ژل رویال است؛ همان غذای مخصوصی که زنبورهای کارگر جوان برای ملکه و لاروها می‌سازند. امروز در سید محمد رضویان، شاه‌انگبین نام محصولی است که از عسل سفید و ژل رویال ایرانی ساخته می‌شود: در هر ۱۰۰ گرم آن ۳ گرم ژل رویال هست، یعنی ۷٫۵ گرم در هر بستهٔ ۲۵۰ گرمی، و برخلاف ژل رویال خالص به زنجیرهٔ سرد نیاز ندارد.
اگر اسم شاه‌انگبین را شنیده‌اید و نمی‌دانید عسل است یا ژل رویال، جواب کوتاه این است: هر دو. در این مقاله می‌خوانید این نام از کجا آمده، ژل رویال چیست، شاه‌انگبین از چه ساخته شده، هر قاشق آن چقدر ژل رویال دارد، پژوهش‌ها دربارهٔ ژل رویال چه می‌گویند و چه کسانی باید در مصرف آن احتیاط کنند.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- شاه‌انگبین در منابع قدیمی نام دیگر ژل رویال است؛ امروز به مخلوط عسل و ژل رویال هم گفته می‌شود.
- شاه‌انگبین سید محمد رضویان: عسل سفید + ژل رویال ایرانی، ۳ گرم ژل رویال در هر ۱۰۰ گرم.
- هر قاشق چای‌خوری (حدود ۷ گرم) حدود ۰٫۲ گرم ژل رویال دارد.
- در پژوهش‌ها، مصرف ژل رویال با کاهش کلسترول تام همراه بوده است.
- کسانی که به محصولات زنبور حساسیت یا آسم دارند باید احتیاط کنند؛ به کودک زیر یک سال عسل داده نمی‌شود.
شاه‌انگبین چیست و این نام از کجا آمده؟
«انگبین» در فارسی یعنی عسل و «شاه‌انگبین» یعنی عسلِ شاهانه. در منابع فارسی، ژل رویال را شاه‌انگبین، شیر زنبور عسل، شهد شاهانه و غذای ملکه هم نامیده‌اند۱. دلیل این نام ساده است: ملکهٔ کندو در تمام عمرش فقط از این ماده می‌خورد.
بیشتر مردم اما ژل رویال خالص را به سختی مصرف می‌کنند: طعمش ترش و تند است و باید در یخچال یا فریزر بماند. برای همین، مخلوط کردن ژل رویال با عسل در بسیاری از کشورها رایج است و به آن «ژله‌عسل» هم می‌گویند۱. سید محمد رضویان نام شاه‌انگبین را برای همین نوع ترکیب انتخاب کرده است: عسل سفید (عسل خامه‌ای) به‌عنوان پایه و ژل رویال ایرانی به مقدار مشخص.
ژل رویال چیست و چطور ساخته می‌شود؟
ژل رویال برخلاف عسل از شهد گل ساخته نمی‌شود. زنبورهای کارگر جوان (حدود ۶ تا ۱۶روزه) گرده و عسل می‌خورند و غده‌های سرشان مادهٔ سفید، ترش و اسیدی‌ای ترشح می‌کند که همان ژل رویال است. در هر سلول پرورش ملکه حدود ۳۰۰ میلی‌گرم ژل رویال تازه ریخته می‌شود۱.
نقش این ماده در کندو شگفت‌انگیز است: لاروی که فقط سه روز اول ژل رویال بخورد زنبور کارگر می‌شود و چند هفته تا چند ماه عمر می‌کند؛ اما لاروی که شش روز کامل با آن تغذیه شود ملکه می‌شود، تا چند سال زنده می‌ماند و روزی تا ۲۰۰۰ تخم می‌گذارد۱. مراحل تولید و برداشت ژل رویال در زنبورستان را در مقالهٔ ژل رویال چگونه تولید می‌شود با عکس و جزئیات ببینید.
ترکیب ژل رویال تازه طبق استاندارد بین‌المللی ISO 12824 (درصد وزنی)
10-HDA اسید چرب مخصوص ژل رویال است و مهم‌ترین معیار کیفیت آن به شمار می‌رود؛ استاندارد ISO و کمیسیون بین‌المللی عسل حداقل ۱٫۴ درصد را برای ژل رویال تازه تعیین کرده‌اند.۱۴
برای دیدن عکس بزرگ‌تر روی آن بزنید.
شاه‌انگبین از چه ساخته شده؟ مشخصات آزمایشگاهی
شاه‌انگبین سید محمد رضویان فقط دو جزء دارد: عسل سفید و ژل رویال ایرانی. ساده‌ترین راه برای این‌که این دو از هم جدا نشوند، افزودن امولسیفایر یا قوام‌دهنده است؛ این محصول چنین افزودنی‌ای ندارد و بافت یک‌دستش از انتخاب عسل پایه با رطوبت پایین، مقدار دقیق ژل رویال و روش هم زدن به دست آمده است. نتایج آزمایش این محصول:
| شاخص | مقدار در شاه‌انگبین | یعنی چه؟ |
|---|---|---|
| ژل رویال | ۳ گرم در ۱۰۰ گرم (۷٫۵ گرم در بستهٔ ۲۵۰ گرمی) | هر قاشق همان مقدار ژل رویال را دارد |
| رطوبت | ۱۶٫۸ درصد | آب کم یعنی ماندگاری بیشتر و دوفاز نشدن |
| کربوهیدرات | ۸۱ درصد | مثل هر عسلی، بیشترش قند است |
| ساکارز | ۲٫۳ درصد | پایین‌تر از سقف ۵ درصد استاندارد عسل |
| پروتئین | ۰٫۴۵ درصد | سهم ژل رویال و گرده |
| دیاستاز | مثبت | آنزیم عسل فعال است، یعنی عسل حرارت ندیده |
| pH | ۴٫۵ | اسیدی، مثل عسل طبیعی |
| انرژی هر قاشق غذاخوری (حدود ۲۱ گرم) | ۶۴ کیلوکالری | در حساب قند روزانه بیاورید |
برای خواندن هر عدد برگهٔ آزمایش و سنجیدن آن با استاندارد، از ابزار سنجش برگهٔ آزمایش استفاده کنید.
خواص شاه‌انگبین: سنت، تجربه و پژوهش
خواص شاه‌انگبین در اصل همان خواص عسل و ژل رویال است. ولی همهٔ ادعاهایی که دربارهٔ ژل رویال شنیده می‌شود هم‌وزن نیستند؛ بعضی از تجربهٔ سنتی می‌آیند، بعضی از گفتهٔ مصرف‌کنندگان و بعضی از کارآزمایی‌های انسانی. این کارت‌ها آن‌ها را جدا کرده‌اند:
شاه‌انگبین یک خوراکی مقوی و طبیعی است که مصرف روزانهٔ ژل رویال را آسان و خوش‌طعم می‌کند، نه دارو.
روزی چقدر شاه‌انگبین بخوریم؟
در منابع مختلف مقدار مصرف ژل رویال از روزی ۱ تا ۱۲ گرم ذکر شده است، اما برای مصرف عمومی، روزی ۱ تا ۳ گرم ژل رویال تازه برای بزرگسالان و نیم گرم برای کودکان بالای ۵ سال مورد توافق بیشتر کارشناسان زنبوردرمانی است. توصیه شده هر دوره مصرف ۱۵ تا ۳۰ روز باشد و بین دوره‌ها ۱۵ روز وقفه بیفتد۱.
چون شاه‌انگبین ۳ درصد ژل رویال دارد، هر قاشق چای‌خوری (حدود ۷ گرم) حدود ۰٫۲ گرم و هر قاشق غذاخوری (حدود ۲۱ گرم۱) حدود ۰٫۶ گرم ژل رویال دارد. اما شاه‌انگبین عسل هم هست و قند دارد؛ پس هر چه قاشق بیشتر، قند بیشتر. ماشین‌حساب زیر هر دو را با هم نشان می‌دهد:
ماشین‌حساب: در قاشق‌های شما چقدر ژل رویال هست؟
نوع قاشق و تعداد دفعات مصرف در روز را انتخاب کنید تا ببینید روزانه چند گرم ژل رویال و چند گرم قند عسل می‌خورید.
ژل رویال دریافتی: گرم
قند عسل: حدود گرم ( درصد سقف ۵۰ گرمی قند آزاد روزانه)
محاسبه بر اساس ۳ گرم ژل رویال در هر ۱۰۰ گرم شاه‌انگبین و ۸۱ درصد کربوهیدرات در برگهٔ آزمایش محصول است. این ابزار جای پزشک یا کارشناس را نمی‌گیرد.
چه کسانی در مصرف شاه‌انگبین احتیاط کنند؟
- حساسیت به محصولات زنبور و آسم: ژل رویال در برخی افراد واکنش آلرژیک، تنگی نفس و حتی شوک آنافیلاکسی ایجاد کرده است. کسانی که سابقهٔ آسم یا حساسیت به نیش زنبور، کنهٔ گرد و غبار یا میگو و خرچنگ دارند باید با احتیاط و با مشورت پزشک مصرف کنند.۱۳
- مصرف وارفارین و داروهای ضدانعقاد: یک گزارش موردی از افزایش اثر وارفارین پس از مصرف ژل رویال ثبت شده است؛ با پزشک خود هماهنگ کنید.۳
- سرطان پستان وابسته به استروژن: ژل رویال در آزمایشگاه اثر استروژنی ضعیفی نشان داده است؛ این افراد بدون نظر پزشک مصرف نکنند.۳
- بارداری و شیردهی: پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
- دیابت: شاه‌انگبین قند دارد و قند خون را بالا می‌برد. اگر دیابت دارید، مقدار و زمان مصرف را با پزشک تنظیم کنید و مقالهٔ عسل دیابتی را بخوانید.
- کودک زیر یک سال: به نوزاد زیر یک سال هیچ نوع عسلی، از جمله شاه‌انگبین، نباید داد (خطر بوتولیسم نوزادی).
فرق شاه‌انگبین با ژل رویال خالص و عسل سفید
| ویژگی | شاه‌انگبین | ژل رویال خالص | عسل سفید |
|---|---|---|---|
| ژل رویال | ۳ گرم در ۱۰۰ گرم | ۱۰۰ درصد | ندارد |
| طعم | شیرین با ته‌مزهٔ کمی ترش | ترش و تند | شیرین و ملایم |
| بافت | کره‌ای و یک‌دست | ژله‌ای | خامه‌ای |
| نگهداری | یخچال بهتر است؛ زنجیرهٔ سرد لازم نیست | یخچال (۲ تا ۵ درجه) یا فریزر (۱۸- درجه)۴ | دمای اتاق، دور از نور |
| ارسال | همهٔ شهرها | فقط شهر اصفهان (زنجیرهٔ سرد) | همهٔ شهرها |
| مناسب برای | مصرف روزانه و کسانی که طعم ژل رویال را دوست ندارند | دوره‌های مصرف با مقدار دقیق | شیرین‌کنندهٔ روزانه |
ژل رویال خالص سید محمد رضویان به دلیل نیاز به زنجیرهٔ سرد فقط در شهر اصفهان عرضه می‌شود و در حال حاضر ناموجود است؛ وضعیت آن را در صفحهٔ ژل رویال اصل ایرانی ببینید.
شاه‌انگبین را چطور نگه داریم؟
ترکیبات حساس ژل رویال در برابر نور، گرما و هوا زود اکسید می‌شوند۱. شاه‌انگبین به دلیل رطوبت پایین بدون زنجیرهٔ سرد هم سالم می‌ماند، ولی برای حفظ بیشترین خواص بهتر است در شیشهٔ دربسته و در یخچال نگهداری شود. با قاشق خشک بردارید و در شیشه را باز نگذارید. نکته‌های کلی نگهداری عسل را در مقالهٔ بهترین روش نگهداری عسل بخوانید.
شاه‌انگبین اصل را چطور بشناسیم؟
- مقدار ژل رویال روی بسته نوشته شده باشد. «حاوی ژل رویال» بدون عدد، چیزی دربارهٔ مقدار نمی‌گوید. مخلوط‌های رایج ۱ تا ۳ گرم ژل رویال در ۱۰۰ گرم عسل دارند۱.
- دوفاز نشود. مخلوط خانگی یا غیراصولی بعد از چند روز لایهٔ ژل رویال را روی عسل جدا می‌کند و زودتر ترش می‌شود.
- ته‌مزهٔ ترش داشته باشد. مخلوطی که هیچ اثری از طعم ترش ژل رویال ندارد، احتمالاً ژل رویال کمی دارد.
- عسل پایه طبیعی باشد. برگهٔ آزمایش عسل پایه را بخواهید و با ابزار سنجش برگهٔ آزمایش بخوانید.
- افزودنی نداشته باشد. فهرست ترکیبات را نگاه کنید؛ امولسیفایر و قوام‌دهنده یعنی محصول دیگر فقط عسل و ژل رویال نیست.
سؤال‌های پرتکرار دربارهٔ شاه‌انگبین
شاه‌انگبین همان ژل رویال است؟
در منابع قدیمی، شاه‌انگبین نام فارسی ژل رویال است. محصول شاه‌انگبین سید محمد رضویان اما مخلوط عسل سفید و ژل رویال است و در هر ۱۰۰ گرم آن ۳ گرم ژل رویال وجود دارد.
در هر قاشق شاه‌انگبین چقدر ژل رویال هست؟
هر قاشق چای‌خوری (حدود ۷ گرم) حدود ۰٫۲ گرم و هر قاشق غذاخوری (حدود ۲۱ گرم) حدود ۰٫۶ گرم ژل رویال دارد.
شاه‌انگبین را صبح ناشتا بخوریم؟
صبح زمان مناسبی است. اگر معده‌تان حساس است یا دیابت دارید، آن را همراه صبحانه بخورید، نه ناشتا.
شاه‌انگبین را می‌شود در چای حل کرد؟
بله، ولی در چای یا شیر ولرم. نوشیدنی خیلی داغ بخشی از آنزیم‌ها و ترکیبات حساس را از بین می‌برد.
شاه‌انگبین برای کودکان مناسب است؟
برای کودک زیر یک سال هرگز. برای کودکان بزرگ‌تر، به‌خصوص زیر ۵ سال، مقدار کم و با نظر پزشک؛ منابع زنبوردرمانی برای کودکان بالای ۵ سال روزانه حدود نیم گرم ژل رویال را ذکر کرده‌اند.
شاه‌انگبین چاق می‌کند؟
هر قاشق غذاخوری آن حدود ۶۴ کیلوکالری دارد. اگر به جای شکر مصرف شود و مقدارش کنترل شود، به کالری روزانه چیز زیادی اضافه نمی‌کند.
چرا شاه‌انگبین دوفاز نمی‌شود؟
به دلیل رطوبت پایین عسل پایه، مقدار دقیق ژل رویال و روش هم زدن؛ بدون امولسیفایر یا مادهٔ افزودنی.
شاه‌انگبین را بیرون یخچال نگه داریم خراب می‌شود؟
نه؛ برای ارسال و چند روز بیرون از یخچال مشکلی ندارد، ولی برای حفظ بیشترین خواص بهتر است در یخچال بماند.
فرق شاه‌انگبین با معجون‌های عسل و ژل رویال بازار چیست؟
مقدار مشخص ژل رویال، نداشتن افزودنی و دوفاز نشدن. در هر محصولی مقدار ژل رویال و برگهٔ آزمایش عسل پایه را بپرسید.
برای دیدن همهٔ عسل‌های طبیعی سید محمد رضویان به صفحهٔ خرید عسل طبیعی بروید و برای مقایسهٔ قیمت‌ها قیمت عسل را ببینید.
منابع
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۴۷ (وزن قاشق عسل)، ص ۱۶۲ تا ۱۶۶، سؤال ۲۵۲ تا ۲۶۲ (ژل رویال، ترکیب، مقدار مصرف، نگهداری و ژله‌عسل)، ص ۱۶۹ (پژوهش‌های انسانی)، ص ۱۷۵ و ۱۷۶، سؤال ۲۷۶ و ۲۷۷ (10-HDA و حساسیت).
- Hadi A. et al. (2018). Royal jelly is an effective and relatively safe alternative approach to blood lipid modulation: A meta-analysis. Journal of Functional Foods 41:202-209. DOAJ
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Royal Jelly (Integrative Medicine, updated 2022). mskcc.org
- ISO 12824:2016 Royal jelly – Specifications. پیش‌نمایش استاندارد
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲مصرف عسل در بارداری: بی‌خطر است؟ روزی چقدر و کدام عسل؟
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲ژل رویال چیست؟ ترکیب، مزه، خواص علمی، عوارض و نگهداری
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا