عسل برای نوزاد: چرا تا یک سالگی ممنوع است؟ بوتولیسم نوزادی و نشانه‌هایش
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلبه نوزاد زیر یک سال هیچ نوع عسلی نباید داد؛ نه خام، نه پاستوریزه، نه در غذا و شیر و نه روی پستانک. عسل ممکن است هاگ (اسپور) باکتری عامل بوتولیسم را داشته باشد و روده نوزاد هنوز نمی‌تواند جلوی رشد آن را بگیرد. خطر کم است ولی بیماری جدی است. از یک سالگی به بعد، مقدار کم عسل بی‌خطر است.
بسیاری از پدرها و مادرها شنیده‌اند «عسل برای نوزاد ممنوع است»، اما نمی‌دانند چرا، خطر چقدر است و اگر نوزاد اشتباهی عسل خورد چه کنند. این مقاله با تکیه بر کتاب دکتر رفاهی و منابع پزشکی، به این سؤال‌ها جواب می‌دهد و یک چک‌لیست ساده هم دارد که نشان می‌دهد کی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- عسل برای کودک زیر ۱۲ ماه ممنوع است؛ بیشترین خطر بین ۶ هفته تا ۶ ماهگی است.
- دلیل: هاگ باکتری کلستریدیوم بوتولینوم در روده نوزاد رشد می‌کند و سم می‌سازد.
- پاستوریزه کردن یا جوشاندن عسل هاگ را از بین نمی‌برد.
- اولین نشانه معمولاً یبوست است؛ بعد ضعف، گریهٔ ضعیف و مکیدن ضعیف.
- مادر شیرده و باردار می‌تواند عسل بخورد؛ هاگ به شیر مادر نمی‌رسد.
چرا عسل برای نوزاد ممنوع است؟
دلیلش بیماری‌ای به نام بوتولیسم نوزادی (بوتولیسم شیرخواران یا بوتولیسم روده) است؛ یک بیماری عصبی‌عضلانی نادر اما جدی که عامل آن باکتری کلستریدیوم بوتولینوم است. این باکتری معمولاً در خاک زندگی می‌کند و هاگ‌های مقاومی دارد. وقتی نوزاد هاگ را می‌بلعد، هاگ در رودهٔ او جوانه می‌زند، رشد می‌کند و سمی می‌سازد که از دیوارهٔ روده جذب می‌شود و انتقال پیام عصب به عضله را مختل می‌کند۱۲.
این بیماری اولین بار در سال ۱۹۷۶ در آمریکا گزارش شد و بیشترین خطر آن بین ۶ هفته تا ۶ ماهگی است۱. در کودکان بالای یک سال و بزرگسالان، اسیدیته معده و میکروب‌های مفید روده اجازهٔ جوانه زدن به هاگ نمی‌دهند و هاگ بدون هیچ مشکلی دفع می‌شود۱. برای همین است که همان عسل برای خواهر و برادر بزرگ‌تر کاملاً بی‌خطر است.
خطر بوتولیسم از عسل چقدر است؟
خبر خوب این است که خطر کم است. میزان هاگ در عسل دقیقاً معلوم نیست، اما بررسی‌ها نشان داده‌اند فقط درصد کمی از نمونه‌های عسل هاگ دارند و تعداد هاگ‌ها هم معمولاً بسیار کم است۱. نمودار زیر نتایج چند بررسی را کنار هم گذاشته است:
درصد نمونه‌های عسل آلوده به هاگ بوتولیسم در چند بررسی
روش نمونه‌برداری و آزمایش این بررسی‌ها یکسان نیست و اعداد فقط تصویر کلی خطر را نشان می‌دهند. در بررسی ۱۳۰ نمونه عسل ایرانی هیچ هاگی پیدا نشد، ولی این یعنی خطر کم است، نه صفر.۱۳۴
عسل تنها منبع این هاگ‌ها هم نیست. بر اساس جمع‌بندی کتاب، کمتر از ۵ درصد موارد بوتولیسم نوزادی به عسل مربوط بوده و بیشتر موارد از بلعیدن هاگ‌هایی بوده که در گرد و غبار و هوا وجود دارند۱. در گزارشی از کانادا، ۳ مورد از ۱۶ مورد بوتولیسم نوزادی با خوردن عسل ارتباط داشت۱. اما چون عسل تنها منبعی است که به‌راحتی می‌شود از آن پرهیز کرد و بیماری می‌تواند جدی باشد، همهٔ مراجع پزشکی می‌گویند تا یک سالگی عسل ندهید۲۵.
نشانه‌های بوتولیسم نوزادی
نشانه‌ها ممکن است از ۳ روز تا حدود ۳۰ روز بعد از بلعیدن هاگ شروع شوند۵. یبوست در بیشتر نوزادان اولین نشانه است. بعد ضعف عضلانی از صورت و سر شروع می‌شود و ممکن است به دست‌ها، پاها و عضلات تنفسی برسد۲:
بیشتر نوزادان مبتلا باید در بیمارستان بستری شوند و برخی به دستگاه کمک تنفسی نیاز پیدا می‌کنند. درمان اصلی، داروی ضدسم (ایمونوگلوبولین بوتولیسم) است که هر چه زودتر شروع شود بهتر است۲. مرگ در این بیماری بسیار نادر است؛ در آمریکا کمتر از ۱ درصد گزارش شده است۱.
چک‌لیست: کی پیش پزشک بروم؟
چک‌لیست: کی باید فوراً پیش پزشک بروم؟
اگر نوزاد زیر یک سال عسل خورده یا شک دارید، نشانه‌هایی را که می‌بینید علامت بزنید.
این چک‌لیست برای آگاهی است و جای معاینهٔ پزشک را نمی‌گیرد.
آیا جوشاندن یا پاستوریزه کردن عسل را بی‌خطر می‌کند؟
نه. پاستوریزه کردن عسل در ۶۳ تا ۶۵ درجه به مدت ۳۰ دقیقه هیچ اثری بر هاگ این باکتری ندارد؛ هاگ فقط در شرایط فشار و دمای حدود ۱۲۱ درجه از بین می‌رود۱. حتی جوشاندن در ۱۰۰ درجه بیش از ۶ ساعت طول می‌کشد تا هاگ‌ها را از بین ببرد۴. پس «عسل پخته» یا «عسل در شیر گرم» هم برای نوزاد بی‌خطر نیست. فرق عسل خام و پاستوریزه را در مقالهٔ عسل خام چیست بخوانید.
دربارهٔ خوراکی‌های صنعتی که در ترکیبشان عسل دارند، مرکز کنترل مسمومیت آمریکا توصیه می‌کند برای زیر یک سال از «عسل و محصولات حاوی عسل» پرهیز شود۵. ساده‌ترین قاعده: تا اولین تولد، برچسب غذاهای کودک را بخوانید و هر چیزی که عسل دارد را کنار بگذارید.
پستانک عسلی: در سال ۲۰۱۸ در تگزاس چهار نوزاد که پستانک پر از عسل یا آغشته به عسل داشتند به بوتولیسم مبتلا و بستری شدند و سازمان غذا و داروی آمریکا هشدار داد که هرگز از این پستانک‌ها استفاده نشود.۶
اگر نوزاد اشتباهی عسل خورد چه کنیم؟
مادر شیرده و باردار می‌تواند عسل بخورد؟
بله. دستگاه گوارش بزرگسالان هاگ‌ها را بی‌خطر می‌کند و اجازهٔ رشد به آن‌ها نمی‌دهد؛ پس سمی ساخته نمی‌شود که به جنین برسد. هاگ‌ها وارد خون نمی‌شوند و در شیر مادر هم وجود ندارند، پس نگرانی از انتقال از راه شیر بی‌مورد است۱. فقط اگر دیابت بارداری دارید، مقدار عسل را با پزشک تنظیم کنید؛ راهنمای مقدار در مقالهٔ روزی چقدر عسل بخوریم آمده است.
از چه سنی می‌شود به کودک عسل داد و چقدر؟
| سن | عسل؟ | مقدار و نکته |
|---|---|---|
| زیر ۱۲ ماه | هرگز | نه خام، نه پخته، نه در غذا و نه روی پستانک |
| ۱ تا ۲ سال | بله، کم و گاهی | انجمن قلب آمریکا برای زیر ۲ سال قند افزوده توصیه نمی‌کند۷؛ عسل را عادت روزانه نکنید |
| ۲ تا ۱۸ سال | بله | کل قند افزوده (عسل، شکر، شیرینی) کمتر از ۲۵ گرم در روز۷ |
| برای سرفهٔ ۱ تا ۵ سال | بله | حدود نصف قاشق چای‌خوری پیش از خواب؛ مقالهٔ عسل برای سرفه |
برای کودکان بالای یک سال، عسل‌های ملایم و روشن معمولاً طعم خوشایندتری دارند. اولین بار مقدار کمی بدهید و به نشانه‌های حساسیت دقت کنید.
سؤال‌های پرتکرار دربارهٔ عسل برای نوزاد
از چند ماهگی می‌شود به نوزاد عسل داد؟
از ۱۲ ماهگی (یک سال تمام). قبل از آن هیچ نوع عسلی نباید داد.
اگر عسل را بجوشانیم برای نوزاد بی‌خطر می‌شود؟
نه. هاگ بوتولیسم با جوشاندن معمولی و پاستوریزه کردن از بین نمی‌رود؛ فقط در دمای حدود ۱۲۱ درجه و زیر فشار نابود می‌شود.
نوزادم یک بار عسل خورده؛ باید نگران باشم؟
خطر کم است. دیگر عسل ندهید و تا حدود یک ماه به یبوست، شیر خوردن و حال عمومی‌اش دقت کنید. در صورت هر نشانه‌ای فوراً به پزشک مراجعه کنید.
اولین نشانهٔ بوتولیسم نوزادی چیست؟
در بیشتر نوزادان یبوست؛ بعد گریهٔ ضعیف، مکیدن ضعیف، افتادن پلک و شل شدن بدن.
مادر شیرده می‌تواند عسل بخورد؟
بله. هاگ‌ها در بدن بزرگسالان بی‌خطر می‌شوند و به شیر مادر نمی‌رسند.
خوردن عسل در بارداری برای جنین خطر دارد؟
نه، از نظر بوتولیسم خطری ندارد. اگر دیابت بارداری دارید مقدار را با پزشک تنظیم کنید.
عسل سفید یا عسل کودکان برای نوزاد مناسب است؟
نه؛ هیچ عسلی، با هر نامی، برای زیر یک سال مناسب نیست.
آیا شیرینی‌ها و غذاهای حاوی عسل هم ممنوع‌اند؟
برای زیر یک سال بهتر است از همهٔ محصولات حاوی عسل پرهیز کنید و برچسب غذا را بخوانید.
برای دیدن همهٔ عسل‌های طبیعی با برگهٔ آزمایش به صفحهٔ خرید عسل طبیعی بروید و فهرست قیمت عسل را ببینید.
منابع
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۱۱۸ تا ۱۲۰، سؤال ۲۱۲ تا ۲۱۵ (عسل و بوتولیسم شیرخواران، میزان خطر، کودکان بالای یک سال و پاستوریزاسیون).
- Bush L.M., Vazquez-Pertejo M.T. Infant Botulism. Merck Manual Consumer Version (reviewed 2025). merckmanuals.com
- Clostridium botulinum spores and fungal contamination in honeys of Iran. Tolooe Behdasht 15(6):1-9 (2017). magiran.com
- Sanford M.T. et al. Infant Botulism and Honey (ENY-128). University of Florida IFAS Extension (2019). PDF
- Poison Control (National Capital Poison Center). Botulism and Honey: What’s the Connection? poison.org
- Food Safety News (2018). Botulism strikes 4 infants; FDA warns parents against using honey on pacifiers. foodsafetynews.com
- Vos M.B. et al. (2016). Added Sugars and Cardiovascular Disease Risk in Children. Circulation (American Heart Association). خلاصهٔ خبر
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲مصرف عسل در بارداری: بی‌خطر است؟ روزی چقدر و کدام عسل؟
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲ژل رویال چیست؟ ترکیب، مزه، خواص علمی، عوارض و نگهداری
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا