مصرف عسل در بارداری: بی‌خطر است؟ روزی چقدر و کدام عسل؟
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلبله، خوردن عسل طبیعی در بارداری برای مادر بی‌خطر است. هاگ‌های بوتولیسم که عسل را برای نوزاد زیر یک سال خطرناک می‌کنند، در دستگاه گوارش بزرگسال سالم رشد نمی‌کنند و از این راه خطری متوجه جنین نیست. فقط عسل قند است: اگر عسل می‌خورید، روزی حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری و به جای شکر و اگر دیابت بارداری دارید، مقدارش را پزشک تعیین می‌کند.
«عسل در بارداری ضرر دارد؟» از سؤال‌های همیشگی مادران است؛ معمولاً چون شنیده‌اند عسل برای نوزاد ممنوع است. این مقاله توضیح می‌دهد چرا این ممنوعیت شامل مادر نمی‌شود، روزی چقدر عسل در بارداری معقول است، دیابت بارداری چه فرقی ایجاد می‌کند و کدام عسل‌ها را باید کنار گذاشت. یک ماشین‌حساب هم دارد که سهم عسل را در سهمیهٔ قند روزانهٔ شما نشان می‌دهد.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- عسل طبیعی، از جمله عسل خام، برای مادر باردار و شیرده بی‌خطر است.
- بوتولیسم فقط برای نوزاد زیر یک سال خطر دارد؛ گوارش بالغ اجازهٔ رشد به هاگ‌ها نمی‌دهد.
- عسل «قند آزاد» است: روزی حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری، به جای شکر و نه کنار آن.
- در دیابت بارداری مقدار را فقط پزشک تعیین می‌کند.
- از عسل ناشناخته و «عسل‌های خاص» با ادعای اثر ویژه پرهیز کنید.
آیا خوردن عسل در بارداری بی‌خطر است؟
بله. هیچ‌کدام از راهنماهای معتبر تغذیهٔ بارداری عسل را جزو خوراکی‌های ممنوع نمی‌آورند. برای نمونه، فهرست «غذاهایی که در بارداری باید از آن‌ها پرهیز کرد» در سامانهٔ سلامت ملی بریتانیا (NHS) شامل لبنیات پاستوریزه‌نشده، تخم‌مرغ و گوشت خام، جگر، الکل و کافئین زیاد است و نامی از عسل نمی‌برد۳.
نگرانی دربارهٔ عسل در بارداری دو ریشه دارد: یکی ممنوعیت عسل برای نوزاد که گاهی به اشتباه به مادر هم نسبت داده می‌شود، و دیگری این‌که عسل قند است. اولی بی‌پایه است و دومی درست؛ پس مسئلهٔ اصلی «مقدار» است، نه «خطر».
بوتولیسم: چرا برای نوزاد خطر دارد ولی برای مادر نه؟
عسل ممکن است مقدار بسیار کمی هاگ (اسپور) باکتری کلستریدیوم بوتولینوم داشته باشد. هاگ را مثل دانه‌ای خفته تصور کنید: تا جای مناسب پیدا نکند، رشد نمی‌کند. رودهٔ نوزاد زیر یک سال هنوز باکتری‌های محافظ کافی ندارد و هاگ می‌تواند آنجا رشد کند و سم بسازد۲۱۳.
در بزرگسالان سالم، اسید معده، باکتری‌های طبیعی روده و دستگاه ایمنی کامل معمولاً از این اتفاق جلوگیری می‌کنند۱. در مادر سالم هاگ در روده رشد نمی‌کند و سمی ساخته نمی‌شود، پس از این راه خطری متوجه جنین نیست. فقط در موارد بسیار نادر، مثلاً بعد از جراحی روده، در بیماری التهابی روده یا مصرف طولانی آنتی‌بیوتیک، رشد هاگ در رودهٔ بزرگسال گزارش شده است۲؛ اگر چنین شرایطی دارید، با پزشک مشورت کنید. ماجرای ممنوعیت عسل برای نوزاد و نشانه‌هایش در مقالهٔ عسل برای نوزاد آمده است.
| نوزاد زیر یک سال | مادر باردار یا شیرده | |
|---|---|---|
| رشد هاگ در روده | ممکن است | رخ نمی‌دهد |
| خطر بوتولیسم از عسل | واقعی؛ عسل ممنوع است | بسیار نادر (در بزرگسال سالم عملاً وجود ندارد) |
| عسل پخته‌شده در غذا | باز هم ممنوع (پخت و جوشاندن معمولی هاگ را از بین نمی‌برد۱۳) | بی‌خطر |
| نکتهٔ اصلی | هیچ مقدار عسل | مقدار معقول، به جای شکر |
عسل خام در بارداری مشکلی ندارد؟
توصیه به پرهیز از خوراکی‌های «خام» در بارداری بیشتر برای شیر و پنیر پاستوریزه‌نشده، گوشت، ماهی و تخم‌مرغ خام است که ممکن است باکتری لیستریا یا سالمونلا داشته باشند۳. عسل در این فهرست نیست. عسل طبیعی و خام (عسلی که حرارت زیاد ندیده است) برای مادر همان‌قدر بی‌خطر است که عسل حرارت‌دیده؛ پس لازم نیست در بارداری به عسل پاستوریزه رو بیاورید. فرق عسل خام و پاستوریزه در مقالهٔ عسل خام چیست آمده است.
چیزی که در بارداری اهمیت دارد، اصالت و سلامت عسل است: عسلی که برگهٔ آزمایش معتبر دارد و منبعش معلوم است. راه‌های درست و غلط تشخیص در مقالهٔ تشخیص عسل طبیعی از تقلبی آمده است.
در بارداری روزی چقدر عسل بخوریم؟
سازمان جهانی بهداشت عسل را با این‌که قندش طبیعی است، جزو «قند آزاد» حساب می‌کند و توصیه می‌کند قند آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشد و بهتر است به کمتر از ۵ درصد (برای رژیم حدود ۲۰۰۰ کیلوکالری، حدود ۲۵ گرم یا ۶ قاشق چای‌خوری شکر) برسد۵. این رهنمود برای بزرگسالان است و دلیلی وجود ندارد که در بارداری سقف بالاتری در نظر بگیرید.
هر قاشق غذاخوری عسل حدود ۲۱ گرم وزن دارد۱۳، حدود ۱۷ گرم قند و حدود ۶۴ کیلوکالری انرژی۶. نیاز انرژی در سه‌ماههٔ اول تقریباً تغییری نمی‌کند و در سه‌ماههٔ دوم و سوم به ترتیب حدود ۳۴۰ و ۴۵۰ کیلوکالری در روز بیشتر می‌شود۷. نمودار زیر نشان می‌دهد چند قاشق عسل چه سهمی از این انرژی اضافه را پر می‌کند:
انرژی چند قاشق عسل در برابر انرژی اضافهٔ بارداری (کیلوکالری در روز)
انرژی عسل از داده‌های USDA۶ و انرژی اضافهٔ بارداری از راهنمای تغذیهٔ بارداری۷. انرژی اضافه باید بیشتر از غذاهای مغذی (لبنیات، حبوبات، گوشت، میوه و سبزی) تأمین شود، نه از قند.
پس اگر می‌خواهید عسل بخورید، روزی حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری عسل به جای شکر برای بیشتر مادران سالم مقدار معقولی است و ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری هم کاملاً کافی است؛ هرچه قند دیگری کمتر بخورید، بهتر. مثلاً یک قاشق در صبحانه با نان یا ماست و یکی برای شیرین کردن چای یا شیر. نکته این است که عسل جای قند و شیرینی را بگیرد؛ اگر کنار آن‌ها اضافه شود، فقط قند و کالری را بیشتر می‌کند. راهنمای کامل مقدار برای گروه‌های مختلف در مقالهٔ روزی چقدر عسل بخوریم آمده است.
وزن‌گیری بارداری هم دلیلی است که حواستان به قند باشد. بر اساس توصیهٔ مؤسسهٔ پزشکی آمریکا (IOM، اکنون آکادمی ملی پزشکی)، وزن‌گیری مناسب کل بارداری به وزن پیش از بارداری بستگی دارد۸:
| شاخص تودهٔ بدنی پیش از بارداری | وزن‌گیری توصیه‌شده در کل بارداری |
|---|---|
| کمتر از ۱۸٫۵ (کم‌وزن) | حدود ۱۲٫۵ تا ۱۸ کیلوگرم |
| ۱۸٫۵ تا ۲۴٫۹ (وزن طبیعی) | حدود ۱۱٫۵ تا ۱۶ کیلوگرم |
| ۲۵ تا ۲۹٫۹ (اضافه‌وزن) | حدود ۷ تا ۱۱٫۵ کیلوگرم |
| ۳۰ و بیشتر (چاقی) | حدود ۵ تا ۹ کیلوگرم |
برای بارداری تک‌قلو. اعداد از پوند به کیلوگرم گرد شده‌اند. در گزارش مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا (CDC) دربارهٔ زایمان‌های سال ۲۰۱۵، حدود ۴۸ درصد مادران بیش از مقدار توصیه‌شده وزن گرفته بودند۸.
ماشین‌حساب سقف عسل در بارداری
ماشین‌حساب سقف عسل در بارداری
کالری پیش از بارداری، سه‌ماههٔ بارداری و قندی را که از جاهای دیگر می‌خورید انتخاب کنید تا ببینید روزی حداکثر چقدر عسل در سهمیهٔ قند شما جا می‌شود.
سقف قند آزاد: گرم در روز
عسلی که هنوز در این سقف جا دارد: حدود گرم، یعنی حدود قاشق غذاخوری یا قاشق چای‌خوری
این عدد سقف است، نه توصیه. برای بیشتر مادران حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری در روز، به جای شکر، مقدار معقولی است.
محاسبه بر اساس توصیهٔ سازمان جهانی بهداشت (قند آزاد کمتر از ۱۰ درصد و بهتر کمتر از ۵ درصد انرژی؛ هر گرم قند ۴ کیلوکالری)، حدود ۸۲ درصد قند در عسل، قاشق غذاخوری حدود ۲۱ گرم و قاشق چای‌خوری حدود ۷ گرم انجام می‌شود. اگر اضافه‌وزن دارید، وزن‌گیری‌تان از محدوده جلوتر است یا دوقلو باردارید، نیاز انرژی شما فرق می‌کند. این ابزار جای پزشک، ماما یا متخصص تغذیه را نمی‌گیرد.
دیابت بارداری و عسل
عسل کاملاً طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد. شاخص گلیسمی میانگین عسل کمی پایین‌تر از شکر است، اما این فرق آن‌قدر نیست که عسل را در دیابت بارداری «آزاد» کند. توضیح شاخص گلیسمی و فرق عسل‌ها در مقالهٔ عسل دیابتی آمده است.
در جست‌وجوی منابع این مقاله، کارآزمایی بالینی‌ای که اثر عسل را مستقیماً در زنان مبتلا به دیابت بارداری سنجیده باشد پیدا نشد. پس هر عددی که برای «عسل در دیابت بارداری» در اینترنت می‌بینید، از مطالعه روی همین گروه نیامده است. اگر دیابت بارداری یا دیابت از پیش از بارداری (نوع ۱ یا ۲) دارید:
- مقدار عسل را با پزشک یا متخصص تغذیهٔ خودتان تعیین کنید؛ در برنامهٔ غذایی دیابت بارداری، عسل هم جزو سهم قند حساب می‌شود.
- اگر مجاز شد، عسل را همراه غذا بخورید، نه ناشتا و نه تنها.
- عسل را جای شکر بگذارید، هرگز کنار آن.
- بعد از مصرف، قند خون را طبق برنامهٔ پزشک اندازه بگیرید تا اثرش روی بدن خودتان معلوم شود.
عسل در بارداری چه فایده‌ای دارد؟
عسل خوراکی مقوی و خوش‌طعم است، اما دارو نیست. آنچه دربارهٔ فایده‌های عسل در بارداری گفته می‌شود سه لایه دارد و این سه را نباید با هم یکی کرد:
مطالعهٔ عسل و ماست به این معنا نیست که خودتان آن را درمان کنید؛ عفونت واژینال در بارداری را فقط پزشک یا ماما تشخیص و درمان می‌کند.
برای سرفه و گلودرد، سامانهٔ سلامت بریتانیا نوشیدنی آب ولرم با نصف لیمو و ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری عسل را روشی خانگی می‌داند که شاید کمک کند، و یادآوری می‌کند در بارداری پیش از مصرف هر دارو یا داروی گیاهی با داروساز مشورت کنید۱۰. مقدار و ترکیب‌های مناسب در مقالهٔ عسل برای سرفه آمده است. اگر عسل را در دمنوش می‌ریزید، یادتان باشد NHS توصیه می‌کند در بارداری بیش از ۴ فنجان دمنوش در روز ننوشید و دمنوش‌های دارای ریشهٔ شیرین‌بیان را کنار بگذارید۳.
کدام عسل و چه کسانی احتیاط کنند؟
برای بارداری، عسل‌های ملایم و پرمصرف مثل اقاقیا یا چندگیاه کوهستان انتخاب ساده‌ای هستند و از نظر ایمنی بارداری با عسل‌های سالم دیگر فرقی ندارند؛ مهم‌تر از نوع عسل، سالم بودن و داشتن برگهٔ آزمایش است.
عسل در دوران شیردهی
مادر شیرده هم می‌تواند عسل بخورد. سم بوتولیسم مولکول بزرگی است و وارد شیر مادر نمی‌شود۴ و هاگ‌ها هم در گوارش مادر رشد نمی‌کنند۱. فقط یادتان باشد عسل را مستقیم به خود نوزاد زیر یک سال ندهید؛ نه در غذا، نه روی پستانک و نه به عنوان دارو۲.
سؤال‌های پرتکرار
آیا خوردن عسل در بارداری ضرر دارد؟
نه، عسل طبیعی برای مادر باردار بی‌خطر است. تنها نکته این است که عسل قند است؛ روزی حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری به جای شکر.
چرا عسل برای نوزاد ممنوع است ولی برای مادر نه؟
هاگ بوتولیسم فقط در رودهٔ نارس نوزاد زیر یک سال رشد می‌کند. اسید معده، باکتری‌های روده و ایمنی کامل بزرگسالان معمولاً جلوی رشد آن را می‌گیرند؛ پس از این راه خطری متوجه جنین نیست.
عسل خام یا عسل پاستوریزه، کدام برای بارداری بهتر است؟
هر دو برای مادر بی‌خطرند. توصیه به پرهیز از خوراکی خام در بارداری دربارهٔ لبنیات پاستوریزه‌نشده، گوشت، ماهی و تخم‌مرغ خام است، نه عسل. مهم‌تر، اصل بودن عسل و داشتن برگهٔ آزمایش است.
در بارداری روزی چند قاشق عسل بخورم؟
برای بیشتر مادران سالم حداکثر ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری (حدود ۲۱ تا ۴۲ گرم) به جای شکر؛ ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری هم کافی است. سقف قند آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه است و همهٔ شکر، شیرینی و آبمیوه هم در آن حساب می‌شود.
با دیابت بارداری می‌توانم عسل بخورم؟
فقط با نظر پزشک یا متخصص تغذیه و به مقداری که او تعیین می‌کند. عسل هم مثل شکر قند خون را بالا می‌برد و کارآزمایی بالینی‌ای دربارهٔ مصرف عسل در زنان مبتلا به دیابت بارداری پیدا نشد.
آیا عسل در بارداری برای سرفه و سرماخوردگی خوب است؟
در پژوهش‌ها (روی کودکان و بزرگسالان)، عسل دفعات و شدت سرفهٔ سرماخوردگی را کمی بیشتر از مراقبت معمول کم کرده است و آب ولرم با لیمو و عسل روش خانگی رایجی است. زنان باردار جداگانه بررسی نشده‌اند و تب، تنگی نفس یا سرفهٔ طولانی را باید پزشک ببیند.
آیا عسل تهوع بارداری را کم می‌کند؟
پژوهش معتبری این را نشان نداده است. اگر تهوع شدید است یا نمی‌توانید غذا و آب نگه دارید، با پزشک یا ماما تماس بگیرید.
مادر شیرده می‌تواند عسل بخورد؟
بله. سم بوتولیسم وارد شیر مادر نمی‌شود. فقط عسل را مستقیم به نوزاد زیر یک سال ندهید.
چه عسلی در بارداری نخورم؟
عسل از منبع نامعلوم، عسل‌هایی که با ادعای اثر خاص فروخته می‌شوند و «عسل دیوانه» گیاه رودودندرون. معجون‌های عسل با گیاهان دارویی را هم با پزشک چک کنید.
منابع
- Poison Control (National Capital Poison Center). Botulism and Honey: What’s the Connection? poison.org (مقالهٔ آموزشی مرکز مسمومیت)
- Bush L.M., Vazquez-Pertejo M.T. Infant Botulism. Merck Manual Consumer Version (reviewed 2025). merckmanuals.com (مرجع پزشکی)
- NHS. Foods to avoid in pregnancy. nhs.uk (راهنمای رسمی)
- Cleveland Clinic Health Essentials. Can You Have Honey While Breastfeeding? clevelandclinic.org (نظر متخصص)
- World Health Organization (2015). WHO calls on countries to reduce sugars intake among adults and children. who.int (رهنمود رسمی)
- USDA FoodData Central, SR Legacy. Honey (FDC ID 169640). دادهٔ تغذیه‌ای
- Healthwise / Kaiser Permanente. Nutrition During Pregnancy. kaiserpermanente.org (راهنمای آموزشی)
- CDC (2016). QuickStats: Gestational Weight Gain Among Women with Full-Term, Singleton Births, Compared with Recommendations, 2015. MMWR 65(40). cdc.gov (دادهٔ جمعیتی، بر پایهٔ توصیهٔ IOM)
- Abuelgasim H., Albury C., Lee J. (2021). Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections: a systematic review and meta-analysis. BMJ Evidence-Based Medicine 26(2): 57–64. ebm.bmj.com (مرور نظام‌مند و فراتحلیل)
- NHS. Cough. nhs.uk (راهنمای رسمی)
- Bee-honey and yogurt: a novel mixture for treating patients with vulvovaginal candidiasis during pregnancy. Archives of Gynecology and Obstetrics (2012) 286(1): 109–114. PubMed (مطالعهٔ مقایسه‌ای آینده‌نگر، ۱۲۹ زن باردار)
- Jansen S.A. et al. (2012). Grayanotoxin poisoning: ‘mad honey disease’ and beyond. Cardiovascular Toxicology 12(3): 208–215. PubMed (مقالهٔ مروری)
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۴۷ (وزن قاشق غذاخوری عسل) و ص ۱۱۸ تا ۱۲۰، سؤال ۲۱۲ تا ۲۱۵ (عسل و بوتولیسم شیرخواران).
اگر به دنبال عسلی با برگهٔ آزمایش و منبع روشن هستید، صفحهٔ خرید عسل طبیعی را ببینید.
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲ژل رویال چیست؟ ترکیب، مزه، خواص علمی، عوارض و نگهداری
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل برای نوزاد: چرا تا یک سالگی ممنوع است؟ بوتولیسم نوزادی و نشانه‌هایش
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا