عسل اکالیپتوس؛ خواص، طبع، رنگ و تشخیص اصل از تقلبی
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلعسل اکالیپتوس عسلی تک‌گیاه است که زنبورها در اردیبهشت و خرداد از شهد گل‌های درخت اکالیپتوس می‌سازند. کهربایی روشن تا تیره است، عطری گرم و چوبی دارد، طبعش گرم و خشک است و بیشتر از همه برای سرفه و سرماخوردگی شناخته می‌شود؛ کاربردی که یک کارآزمایی بالینی روی کودکان هم آن را تأیید کرده است.
در این مقاله همه‌چیز دربارهٔ عسل اکالیپتوس را یک‌جا می‌خوانید: درخت اکالیپتوس و گونه‌هایش در ایران، مناطق و زمان برداشت، رنگ و عطر و طعم، خواصی که علم و طب سنتی گفته‌اند، کاربردش برای سرفه، طریقهٔ مصرف و راه خرید عسل اکالیپتوس اصل.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- عسل اکالیپتوس عسلی تک‌گیاه است که در اردیبهشت و خرداد از شهد گل‌های درخت اکالیپتوس ساخته می‌شود.
- کهربایی روشن تا تیره است، عطری گرم و چوبی دارد و در طب سنتی گرم و خشک دانسته می‌شود.
- یک کارآزمایی بالینی دوسوکور نشان داد عسل اکالیپتوس سرفهٔ شبانهٔ کودکان سرماخورده و خواب کودک و والدین را بیشتر از دارونما بهتر می‌کند.
- بقیهٔ یافته‌ها مثل اثر ضدباکتری و آنتی‌اکسیدانی در آزمایشگاه یا روی حیوان به دست آمده‌اند؛ عسل اکالیپتوس دارو نیست.
- در آزمایش، ساکارز آن ۰ تا ۳٪ (میانگین ۱٫۱٪) و پرولین به‌طور میانگین ۵۲۸ میلی‌گرم در کیلوگرم است.
عسل اکالیپتوس چیست؟
عسل اکالیپتوس یکی از شناخته‌شده‌ترین عسل‌های تک‌گیاه دنیاست که در استرالیا، اسپانیا، پرتغال، آرژانتین، مصر و سودان در مقیاس بزرگ تولید می‌شود۱. زنبورداران در فصل گل‌دهی درختان اکالیپتوس کندوهایشان را کنار این درختان مستقر می‌کنند. گل‌های اکالیپتوس شهد و گردهٔ فراوانی دارند و زنبورها بیشتر از همه از همین گل‌ها تغذیه می‌کنند؛ برای همین عسل به‌دست‌آمده سهم غالبی از شهد اکالیپتوس دارد۲.
پژوهشگران اسپانیایی در عسل اکالیپتوس فلاونوئیدهایی مثل تریستین، لوتئولین و مایریستین پیدا کرده‌اند که آن را نشانهٔ شیمیایی این عسل و راهی برای تشخیص اصل بودنش می‌دانند۳.
درخت اکالیپتوس در ایران
اکالیپتوس درختی همیشه‌سبز و بومی استرالیاست که معمولاً ۲۰ و گاهی تا ۴۰ متر قد می‌کشد. گل‌هایش در چترهای کوچک ۷ تا ۱۱ تایی کنار هم قرار می‌گیرند. چند گونه از این درخت حدود یک قرن پیش وارد ایران شد و امروز از رایج‌ترین درختان کاشته‌شده در کشور است؛ به‌جز مناطق سردسیر، در خوزستان، فارس، کهگیلویه و بویراحمد، کرمانشاه، ایلام، کرمان، سیستان و بلوچستان، یزد، قم و حتی مازندران دیده می‌شود۲.
مهم‌ترین گونهٔ اکالیپتوس برای تولید عسل در ایران، Eucalyptus camaldulensis است. گونه‌های دیگری هم کاشته می‌شوند که زمان گل‌دهی متفاوتی دارند؛ مثلاً گونه‌ای که در جنوب تابستان گل می‌دهد، یا گونه‌ای در خوزستان و فارس که گل‌دهی بهاره و زمستانه دارد. اکالیپتوس گلوبولوس هم در گلستان، مازندران، گیلان، سمنان و تهران کاشته شده است. همین تنوع، برداشت عسل اکالیپتوس را در فصل‌ها و اقلیم‌های مختلف کشور ممکن می‌کند۲.
عسل اکالیپتوس کجا و کی برداشت می‌شود؟
مناطق: بیشتر عسل اکالیپتوس ایران از مناطق گرم و جنوبی می‌آید؛ به‌ویژه خوزستان و فارس، و پس از آن کرمان، یزد، قم و مازندران۲.
زمان: اوج گل‌دهی اکالیپتوس و برداشت عسل آن در اردیبهشت و خرداد است و بسته به گونه و منطقه کمی جابه‌جا می‌شود۲. در یک مطالعهٔ میدانی در جنگل‌های اکالیپتوس سیلاب کوثر در استان فارس، همین گونهٔ camaldulensis مهم‌ترین منبع شهد و گردهٔ بهاره بود، کندوها در خرداد عملکرد بسیار خوبی داشتند و عسل تولیدی کاملاً در محدودهٔ استانداردهای بین‌المللی بود۲.
تقویم برداشت عسل اکالیپتوس
برداشت در اردیبهشت و خرداد.
رنگ، عطر، طعم و شکرک
رنگ: کهربایی روشن تا تیره، با ته‌رنگی کمی مات و شفافیت متوسط۲.
عطر: گرم، چوبی و کمی کاراملی، با شدت متوسط تا قوی. برخلاف تصور خیلی‌ها، عسل اکالیپتوس بوی تند و منتولی اسانس برگ اکالیپتوس را ندارد؛ چون از شهد گل درخت ساخته می‌شود، نه از برگ آن۲.
طعم: شیرینی ملایم، ترشی خیلی کم و بدون تلخی، با پس‌مزه‌ای که مدتی در دهان می‌ماند۲.
شکرک‌زدن: سرعت شکرک‌زدن عسل اکالیپتوس متوسط است۲. اگر شکرک زد، ظرف را در آب ولرم بگذارید و دمای آب از ۴۵ درجه بالاتر نرود. یک پژوهش روی عسل اکالیپتوس نشان داد گرم کردن تا ۶۰ درجه، توانایی آن را در مهار باکتری‌های مقاوم به‌طور محسوس کم می‌کند و پژوهشگران روان کردن عسل در ۴۵ درجه را توصیه کرده‌اند۴. برای اطلاعات بیشتر مقالهٔ چرا عسل شکرک می‌زند را ببینید.
شناسنامهٔ آزمایشگاهی عسل اکالیپتوس
بررسی‌های آزمایشگاهی عسل اکالیپتوس این شاخص‌ها را نشان داده‌اند۲:
| شاخص | یعنی چه؟ | عسل اکالیپتوس |
|---|---|---|
| ساکارز | قند شکر؛ بالا بودنش یعنی تغذیهٔ زنبور با شکر | ۰ تا ۳٪ (میانگین ۱٫۱٪) |
| پرولین | نشانهٔ رسیده و طبیعی بودن عسل | میانگین ۵۲۸ میلی‌گرم در کیلوگرم |
| دیاستاز | آنزیم طبیعی عسل؛ با حرارت از بین می‌رود | میانگین ۲۵٫۵ واحد |
| رنگ (پفوند) | عدد بالاتر یعنی عسل تیره‌تر | ۴۱ تا ۷۱ میلی‌متر (میانگین ۵۴) |
| pH | میزان اسیدی بودن | ۳٫۷ تا ۴٫۳ |
قند غالب عسل اکالیپتوس فروکتوز است. ساکارز آن با میانگین ۱٫۱ درصد بسیار پایین‌تر از سقف مجاز است. اتحادیهٔ اروپا برای عسل اکالیپتوس کامالدولنسیس تا ۱۰ درصد ساکارز را مجاز می‌داند و کمیسیون بین‌المللی عسل حداکثر ۵ درصد را برای اغلب عسل‌ها. در مطالعهٔ میدانی سیلاب کوثر فارس هم هر کندو در خرداد به‌طور میانگین حدود ۱۱ کیلوگرم عسل داد و عسل آن ۷۴ درصد قند ساده داشت۲.
ساکارز عسل اکالیپتوس در برابر سقف‌های مجاز (درصد)
اعداد از همین بخش است.
خواص عسل اکالیپتوس؛ علم و طب سنتی
سید محمد رضویان خواص را با منبع و برچسب درست می‌گوید تا بدانید کدام را آزمایش روی انسان نشان داده، کدام فقط در آزمایشگاه دیده شده و کدام از طب سنتی آمده است.
آنچه پژوهش‌ها روی خود عسل اکالیپتوس نشان داده‌اند
- سرفهٔ کودکان (روی انسان): در یک کارآزمایی بالینی دوسوکور، عسل اکالیپتوس سرفهٔ شبانهٔ کودکان سرماخورده و خواب کودک و والدین را بیشتر از دارونما بهتر کرد. جزئیاتش در بخش بعدی آمده است۵.
- ضدباکتری (آزمایشگاه): عسل اکالیپتوس در آزمایشگاه رشد باکتری استافیلوکوک طلایی را به‌خوبی مهار کرد و روی ای‌کولای، سودوموناس و چند باکتری دیگر هم اثر متوسطی داشت۶. پژوهش دیگری نشان داد این عسل جلوی تشکیل لایهٔ محافظ باکتری‌های مقاوم به دارو را می‌گیرد۴.
- سلول‌های سرطانی (فقط در آزمایشگاه): همان پژوهش ترکیه‌ای نشان داد عسل اکالیپتوس در ظرف آزمایش رشد سلول‌های سرطان حلق و استخوان را مهار می‌کند۶.
- آنتی‌اکسیدان، ضدالتهاب و پوست: در پژوهشی روی عسل و اسانس اکالیپتوس گلوبولوس، ترکیب این دو در آزمایشگاه بیشترین خاصیت آنتی‌اکسیدانی را داشت و در آزمایش روی حیوان، التهاب را کاهش داد۷.
- ترکیبات خاص: تریستین، یکی از فلاونوئیدهای شاخص عسل اکالیپتوس۳، در پژوهشی آزمایشگاهی روی مدل بیماری آلزایمر التهاب مغز را کاهش داد۸. این نتیجه مربوط به خود این ترکیب است، نه مستقیم عسل.
مرور علمی جامعی که روی عسل اکالیپتوس انجام شده، آن را عسلی سرشار از ترکیبات فنولی و دارای اثر ضدمیکروبی دانسته است. در عین حال، مواد معدنی عسل اکالیپتوس نسبت به بسیاری از عسل‌های تیره کمتر است۱.
در طب سنتی
در طب سنتی ایران، عسل اکالیپتوس گرم و خشک دانسته می‌شود۲. خود گیاه اکالیپتوس هم در طب سنتی بسیاری از کشورها جایگاه دارد؛ آژانس داروی اروپا، اسانس برگ اکالیپتوس را به‌عنوان داروی گیاهی سنتی برای تسکین سرفه و گرفتگی بینی در سرماخوردگی پذیرفته است۹. البته این مربوط به اسانس برگ است، نه عسل.
مهم: جز پژوهش سرفهٔ کودکان، بقیهٔ یافته‌ها در آزمایشگاه یا روی حیوان به دست آمده‌اند. عسل اکالیپتوس دارو یا درمان بیماری نیست؛ عسلی خوش‌عطر و ارزشمند است که برای سرفه و سرماخوردگی پشتوانهٔ علمی خوبی دارد.
عسل اکالیپتوس برای سرفه و سرماخوردگی
معتبرترین شاهد علمی دربارهٔ عسل اکالیپتوس، یک کارآزمایی بالینی در اسرائیل است. ۳۰۰ کودک ۱ تا ۵ ساله که به‌خاطر سرماخوردگی شب‌ها سرفه می‌کردند، نیم ساعت پیش از خواب حدود دو قاشق چای‌خوری (۱۰ گرم) از یکی از سه عسل اکالیپتوس، مرکبات یا آویشن‌سانان خوردند و گروهی دیگر شربتی شبیه عسل ولی بدون عسل گرفتند. در هر سه گروه عسل، شدت و دفعات سرفه، آزار سرفه و کیفیت خواب کودک و والدین بیشتر از گروه دارونما بهتر شد۵.
طرز مصرف برای سرفه: برای بچه‌های بالای یک سال، مثل همان پژوهش حدود دو قاشق چای‌خوری عسل اکالیپتوس نیم ساعت پیش از خواب، به‌تنهایی یا در کمی آب ولرم. اگر سرفه بیش از چند هفته طول کشید، با تب بالا یا تنگی نفس همراه بود، حتماً به پزشک مراجعه کنید. برای بچه‌های زیر یک سال هرگز از عسل استفاده نکنید۱۰. اگر به عسل‌های دیگر برای سرماخوردگی هم علاقه دارید، مقالهٔ عسل آویشن را ببینید.
طریقهٔ مصرف و احتیاط‌ها
مقدار معمول برای بزرگسالان یک تا دو قاشق چای‌خوری در روز است؛ به‌تنهایی، با نان، یا در چای و دمنوش ولرم (نه داغ)۲. چند نکته را در نظر داشته باشید:
- کودکان: برای بچه‌های بالای یک سال مناسب است؛ به نوزاد زیر یک سال به هیچ شکلی عسل ندهید۱۰.
- دیابت: عسل اکالیپتوس هم قند دارد و قند خون را بالا می‌برد؛ فقط با نظر پزشک و به مقدار کم.
- بیماری زمینه‌ای، بارداری، شیردهی یا مصرف داروی خاص: پیش از مصرف منظم با پزشک مشورت کنید.
- نگهداری: در ظرف شیشه‌ای دربسته و دمای اتاق؛ نه در ظرف پلاستیکی و نه کنار اجاق۲.
چطور عسل اکالیپتوس اصل بخریم؟
- بوی اسانس نباید بدهد: عسلی که بوی تند منتول و اسانس اکالیپتوس می‌دهد، احتمالاً اسانس به آن اضافه شده است. عطر عسل اکالیپتوس واقعی گرم و چوبی است.
- رنگ: کهربایی روشن تا تیره؛ عسل خیلی روشن و بی‌عطر جای سؤال دارد.
- حرارت‌ندیده: حرارت، خاصیت ضدباکتری عسل اکالیپتوس را کم می‌کند.
- برگهٔ آزمایش بخواهید: تنها راه مطمئن برای اصل بودن عسل، آزمایش آزمایشگاهی است.
آزمایش‌های خانگی مثل کبریت، یخچال یا قطرهٔ آب، اصل بودن عسل را ثابت نمی‌کنند. عسل اکالیپتوس سید محمد رضویان از زنبورستان‌هایی برداشت می‌شود که در فصل گل‌دهی در جنگل‌های اکالیپتوس جنوب ایران مستقر می‌شوند و هر محموله پیش از عرضه در آزمایشگاه تخصصی عسل مجموعه آزمایش و درجه‌بندی می‌شود۲.
برای دیدن همهٔ عسل‌های تک‌گیاه و چندگیاه سید محمد رضویان و خرید عسل طبیعی با ارسال رایگان به همهٔ شهرها، به صفحهٔ اصلی فروشگاه عسل محمد سر بزنید.
سوالات پرتکرار دربارهٔ عسل اکالیپتوس
عسل اکالیپتوس چیست؟
عسلی تک‌گیاه است که زنبورها در اردیبهشت و خرداد از شهد گل‌های درخت اکالیپتوس می‌سازند. کهربایی روشن تا تیره است، عطری گرم، چوبی و کمی کاراملی دارد و در ایران بیشتر در خوزستان و فارس تولید می‌شود.
عسل اکالیپتوس برای چی خوبه؟
بیشتر برای سرفه و سرماخوردگی شناخته می‌شود. در یک کارآزمایی بالینی روی کودکان، عسل اکالیپتوس سرفهٔ شبانه را بیشتر از دارونما آرام کرد و خواب کودک و والدین را بهتر کرد. پژوهش‌های آزمایشگاهی هم اثر ضدباکتری و آنتی‌اکسیدانی آن را نشان داده‌اند.
عسل اکالیپتوس چه رنگی است؟
کهربایی روشن تا کهربایی تیره، با شفافیت متوسط. رنگ دقیق به گونهٔ اکالیپتوس و منطقهٔ برداشت بستگی دارد.
طبع عسل اکالیپتوس چیست؟
در طب سنتی ایران، عسل اکالیپتوس گرم و خشک دانسته می‌شود.
عسل اکالیپتوس کی شکرک می‌زند؟
سرعت شکرک‌زدن آن متوسط است. اگر شکرک زد، شیشه را در آب ولرم (حداکثر ۴۵ درجه) بگذارید؛ حرارت بیشتر خواص ضدباکتری آن را کم می‌کند.
آیا عسل اکالیپتوس بوی اسانس اکالیپتوس می‌دهد؟
نه به آن شدت. عطر عسل اکالیپتوس گرم، چوبی و کمی کاراملی است و بوی تند و منتولی اسانس برگ اکالیپتوس را ندارد؛ چون عسل از شهد گل درخت ساخته می‌شود، نه از برگ آن.
مضرات عسل اکالیپتوس چیست؟
عسل اکالیپتوس برای بیشتر آدم‌ها عارضه‌ای ندارد. مثل هر عسلی قند دارد، پس دیابتی‌ها فقط با نظر پزشک و به مقدار کم مصرف کنند؛ به نوزاد زیر یک سال هم نباید داده شود. کسانی که به گرده یا محصولات زنبور حساسیت دارند هم با احتیاط مصرف کنند.
عسل اکالیپتوس برای دیابتی‌ها مناسب است؟
عسل اکالیپتوس هم مثل هر عسلی قند دارد و قند خون را بالا می‌برد. افراد دیابتی فقط با نظر پزشک و به مقدار کم مصرف کنند.
عسل اکالیپتوس برای بچه‌ها خوب است؟
برای بچه‌های بالای یک سال بله؛ حتی در پژوهش سرفهٔ کودکان از همین عسل استفاده شده است. اما به نوزاد زیر یک سال به هیچ شکلی عسل ندهید.
منابع
- Bobiş O., Moise A.R., Ballesteros I. et al. (2020). Eucalyptus honey: Quality parameters, chemical composition and health-promoting properties. Food Chemistry 325: 126870
- دکتر بهزاد رفاهی، یادداشت‌های پژوهشی دربارهٔ عسل تک‌گیاه اکالیپتوس؛ پراکندگی گونه‌های اکالیپتوس در ایران، ارزیابی حسی و مطالعهٔ میدانی جنگل‌های اکالیپتوس سیلاب کوثر فارس (۱۴۰۵، منتشرنشده).
- Martos I., Ferreres F., Tomás-Barberán F.A. (2000). Identification of flavonoid markers for the botanical origin of Eucalyptus honey. Journal of Agricultural and Food Chemistry 48(5): 1498–1502
- Villacrés-Granda I., Proaño A., Coello D. et al. (2021). Effect of thermal liquefaction on quality, chemical composition and antibiofilm activity against multiresistant human pathogens of crystallized eucalyptus honey. Food Chemistry 365: 130519
- Cohen H.A., Rozen J., Kristal H. et al. (2012). Effect of honey on nocturnal cough and sleep quality: a double-blind, randomized, placebo-controlled study. Pediatrics 130(3): 465–471
- Sezer Kürkçü M., Babayeva A., Dibek E. et al. (2026). Cytotoxic and antibacterial potential of Eucalyptus honey: in vitro assessment. International Journal of Environmental Health Research
- Assaggaf H.M., Naceiri Mrabti H., Rajab B.S. et al. (2022). Singular and Combined Effects of Essential Oil and Honey of Eucalyptus globulus on Anti-Inflammatory, Antioxidant, Dermatoprotective, and Antimicrobial Properties: In Vitro and In Vivo Findings. Molecules 27(16): 5121
- Wu X., Su D., Xu J. et al. (2025). Tricetin, a Dietary Flavonoid, Alleviates Neuroinflammation and Promotes Autophagy in Alzheimer’s Disease. Journal of Agricultural and Food Chemistry 73(16): 9677–9689
- European Medicines Agency (EMA). Community herbal monograph on Eucalyptus globulus Labill., aetheroleum. EMA – Eucalypti aetheroleum
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Infant botulism: do not feed honey to children younger than 12 months. CDC – Botulism
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲مصرف عسل در بارداری: بی‌خطر است؟ روزی چقدر و کدام عسل؟
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲ژل رویال چیست؟ ترکیب، مزه، خواص علمی، عوارض و نگهداری
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا