ایران با بیش از ۸۰۰۰ گونه گیاهی و ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم شناخته‌شده دنیا، یکی از متنوع‌ترین کشورها از نظر عسل است. از درختان کنار جنوب تا مراتع آویشن البرز و گون‌زارهای زاگرس، هر منطقه عسلی با رنگ، عطر و طعم خودش دارد. بر اساس کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل» نوشته دکتر بهزاد رفاهی، در ایران بیش از صد نوع عسل باکیفیت تولید می‌شود که بیش از ۵۰ نوع آن «عسل شاخص» به شمار می‌آیند؛ یعنی تقریباً هر سال قابل برداشت‌اند و ویژگی‌های حسی و آزمایشگاهی منحصربه‌فردی دارند.
در این راهنما انواع عسل ایرانی را از چند زاویه دسته‌بندی می‌کنیم: بر اساس گیاه (تک‌گیاه و چندگیاه)، بر اساس منطقه تولید، بر اساس فصل برداشت و بر اساس رنگ. در پایان هم توضیح می‌دهیم که «بهترین عسل ایران» کدام است و برای انتخاب عسل به چه چیزهایی توجه کنید.
آنچه در این مقاله می‌خوانید:
عسل تک‌گیاه و چندگیاه چیست؟
عسل‌های طبیعی بر اساس منشأ گیاهی به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:
- عسل تک‌گیاه (Monofloral): عسلی که بخش اصلی شهد آن از یک گیاه آمده است. این به معنی فعالیت صددرصدی زنبور روی یک گیاه نیست؛ وقتی یک گیاه در مرتع غالب باشد و زنبورها بیشتر شهد را از آن جمع کنند، عسل به نام همان گیاه شناخته می‌شود. معمولاً در عسل‌های تک‌گل، شهد یک گیاه بیش از ۷۰ درصد در عسل نهایی مؤثر است و رنگ، عطر و طعم خاص آن گیاه را دارد؛ مثل رنگ زرد طلایی عسل گون گزانگبین یا رنگ روشن و زلال عسل اقاقیا.
- عسل چندگیاه (Polyfloral): شهد چند گونه گیاهی در آن وجود دارد و هیچ گیاهی غالب نیست. معروف‌ترین نمونه آن عسل چندگیاه کوهستان است که در بازار به «عسل چهل‌گیاه» هم معروف است.
در دنیا حدود ۷۰ درصد عسل‌ها چندگیاه و حدود ۳۰ درصد تک‌گیاه هستند؛ اما در ایران به دلیل تنوع گیاهی، حدود ۴۰ درصد عسل‌ها به‌عنوان تک‌گیاه شناخته می‌شوند. تک‌گیاه بودن یک عسل با بررسی طعم و عطر، شاخص‌های آزمایشگاهی و بررسی گرده‌های گل موجود در عسل زیر میکروسکوپ تعیین می‌شود؛ چون گرده هر گیاه شکل منحصربه‌فردی دارد.
نکته مهم این است که تک‌گیاه بودن به معنی بهتر بودن نیست. یک عسل چندگیاه کوهستان که از ده‌ها گیاه دارویی جمع شده، می‌تواند به همان اندازه ارزشمند باشد. تفاوت فقط در این است که عسل تک‌گیاه طعم و ویژگی‌های قابل پیش‌بینی‌تری دارد.
دسته‌بندی عسل‌های ایران بر اساس منطقه تولید
عسل‌های ایران در مزارع، باغ‌ها و مراتع طبیعی برداشت می‌شوند و از این نظر به چهار دسته تقسیم می‌شوند:
۱. عسل مزرعه و باغ
در مزارع و باغ‌هایی تولید می‌شود که چندین هکتار از یک گیاه کشت شده است؛ به همین دلیل بیشتر عسل‌های این دسته تک‌گیاه‌اند. عسل رازیانه، عسل گشنیز، عسل بهارنارنج (مرکبات)، عسل اقاقیا (از درختان کاشته‌شده)، عسل یونجه، عسل شوید و عسل سیاهدانه از این دسته‌اند. عسل کلزا، آفتاب‌گردان و پنبه هم در همین گروه قرار می‌گیرند.
۲. عسل دشت
در مراتع استپی و نیمه‌استپی دشت‌ها تولید می‌شود؛ مثل عسل کنار، عسل خارشتر، عسل قنقال و عسل چندگیاه دشت.
۳. عسل جنگلی
در جنگل‌های هیرکانی شمال (گلستان، مازندران و گیلان) و جنگل‌های ارسباران در آذربایجان تولید می‌شود. عسل نمدار و عسل چندگیاه جنگل از این دسته‌اند.
۴. عسل کوهستان
بیشتر عسل‌های ایران در ارتفاعات و مراتع کوهستانی برداشت می‌شوند؛ از جمله عسل چندگیاه کوهستان، عسل گون گزانگبین، عسل آویشن، عسل زول و عسل گارچی. زنبورداران معمولاً از خرداد تا اوایل شهریور کندوها را به این مراتع کوچ می‌دهند.
عسل بهاره و عسل پاییزه چه فرقی دارند؟
زنبورداران بر اساس فصل برداشت، دو نوع عسل بهاره و پاییزه عرضه می‌کنند:
- عسل بهاره: از شهد شکوفه‌های درختان میوه و گل‌های بهاری به دست می‌آید و معمولاً در خرداد، پیش از کوچ زنبورستان به کوهستان، برداشت می‌شود. رنگ روشن‌تر و طعم ملایم‌تری دارد. عسل بهارنارنج که در فروردین و اردیبهشت برداشت می‌شود، شناخته‌شده‌ترین عسل بهاره ایران است.
- عسل پاییزه (تابستانه): در اواخر مرداد و شهریور از مراتع کوهستانی و دشت‌ها برداشت می‌شود. شهد گیاهان دارویی و مرتعی را دارد و معمولاً رنگ تیره‌تر و طعم تندتری از عسل بهاره دارد.
در نهایت، رنگ و عطر و طعم هر عسل بیش از فصل، به گیاهی که شهدش را داده بستگی دارد.
عسل بهارنارنج ما شناخته‌شده‌ترین عسل بهارهٔ ایران است؛ ملایم، با عطر شکوفهٔ مرکبات و برگهٔ آزمایش در صفحهٔ محصول.
عسل‌های شاخص تک‌گیاه ایران و مناطق تولید آن‌ها
جدول زیر بر اساس جدول عسل‌های شاخص تک‌گیاه ایران در کتاب دکتر رفاهی و تجربه برداشت مجموعه سید محمد رضویان تنظیم شده است:
| نوع عسل | گیاه شهدزای غالب | مناطق مهم تولید |
|---|---|---|
| عسل کنار (سدر) | درخت کنار (Ziziphus spina-christi) | خوزستان، ایلام، جنوب کرمان، بوشهر، هرمزگان و جنوب فارس |
| عسل گون گزانگبین | گون گزانگبین (Astragalus adscendens) | جنوب آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، چهارمحال و بختیاری، جنوب اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد |
| عسل بهارنارنج (مرکبات) | گونه‌های مرکبات (Citrus) | گلستان، مازندران، گیلان، فارس، کرمان، هرمزگان و خوزستان |
| عسل خارشتر | خارشتر (Alhagi) | دشت‌های گرم و خشک خراسان، گلستان، سمنان، قم، سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، اصفهان و فارس |
| عسل نمدار | درخت نمدار (Tilia) | جنگل‌های هیرکانی گلستان، مازندران و گیلان |
| عسل گشنیز | گشنیز (Coriandrum sativum) | کرمانشاه، همدان و آذربایجان |
| عسل یونجه | یونجه (Medicago sativa) | خراسان، قم، مرکزی و تهران |
| عسل زول | زول یا بوقناق (Eryngium billardieri) | منطقه رویشی زاگرس در آذربایجان، لرستان، کردستان، اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد |
| عسل قنقال | شکرتیغال (Echinops) | مناطق کوهستانی و نیمه‌استپی اصفهان، بوشهر و جنوب فارس |
| عسل اکالیپتوس | اکالیپتوس (Eucalyptus camaldulensis) | فارس، خوزستان، یزد، قم و سیستان و بلوچستان |
| عسل آویشن | گونه‌های آویشن، به‌ویژه آویشن دنایی (Thymus daenensis) | البرز مرکزی و زاگرس؛ تهران، مازندران، قم، قزوین، زنجان، آذربایجان، خراسان و سمنان |
| عسل اقاقیا | اقاقیا (Robinia pseudoacacia) | فضای سبز شهری، پارک‌ها و حاشیه جاده‌ها؛ به‌ویژه در خراسان و تهران |
| عسل سیاهدانه | سیاهدانه (Nigella sativa) | مزارع سیاهدانه، از جمله خان‌میرزای چهارمحال و بختیاری |
بسیاری از این عسل‌ها، مثل آویشن و گون، فقط در سال‌هایی با بارش مناسب و هوای پایدار با غالبیت کامل یک گیاه برداشت می‌شوند. در سال‌های دیگر، همین مراتع عسل چندگیاه با غالبیت آن گیاه می‌دهند.
عسل‌های تک‌گیاهی که الان موجود داریم را با قیمت و برگهٔ آزمایش هر کدام یک‌جا ببینید.
عسل‌یاب: کدام عسل به ذائقه شما می‌خورد؟
این جدول برای انتخاب سریع است. طعم و رنگ بر اساس ارزیابی حسی و مشخصات عسل‌های مجموعه آمده و طبع، دیدگاه طب سنتی ایران است.
| عسل | طعم | رنگ | طبع در طب سنتی | مناسب برای |
|---|---|---|---|---|
| اقاقیا | بسیار ملایم و گلی | زلال تا زرد خیلی روشن | — | چای، ماست، کودکان بالای یک سال؛ تا چند سال مایع می‌ماند |
| بهارنارنج | ملایم با عطر شکوفه | زرد طلایی تا کهربایی روشن | سرد | صبحانه، دمنوش، کودکان |
| گون گزانگبین | ملایم و خوش‌خوراک | زرد طلایی | گرم | صبحانه روزانه، کسانی که طعم ملایم دوست دارند |
| کنار | متوسط | کهربایی روشن تا کهربایی | معتدل متمایل به خنکی | صبحانه و چای |
| چندگیاه کوهستان | متوسط تا قوی، متغیر | کهربایی روشن تا تیره | گرم و خشک | مصرف روزانه |
| آویشن | قوی، گرم و ادویه‌ای | کهربایی با ته‌رنگ قرمز | گرم | دمنوش و چای زمستانی |
| گشنیز | قوی و گیاهی | کهربایی | خنک و معتدل | کسانی که عسل خوش‌طعم ولی کم‌گرما می‌خواهند |
| رازیانه | قوی و معطر | کهربایی تیره | گرم و خشک | دمنوش |
| زرشک | متوسط | کهربایی تیره مایل به قرمز | سرد | صبحانه، افراد گرم‌مزاج |
| عناب | متوسط | کهربایی تا تیره | گرم و معتدل | صبحانه |
| شوید | قوی و گیاهی | کهربایی تیره | — | علاقه‌مندان طعم‌های قوی |
| سیاهدانه | متوسط، با عطر چوبی و ادویه‌ای | کهربایی تیره | گرم | مصرف خالص و کم؛ بیش از یک سال مایع می‌ماند |
یک قاعده ساده: هرچه عسل روشن‌تر باشد معمولاً طعم ملایم‌تری دارد و برای کودکان و کسانی که تازه با عسل‌های تک‌گیاه آشنا می‌شوند مناسب‌تر است؛ عسل‌های تیره طعم قوی‌تر و ترکیبات فنولی بیشتری دارند.
درباره طبع: در طب سنتی ایران، عسل به‌طور کلی گرم و خشک دانسته می‌شود، اما گیاه منشأ آن می‌تواند طبع را تعدیل کند؛ برای همین عسل‌هایی مثل بهارنارنج و زرشک سرد یا معتدل شمرده می‌شوند. افراد گرم‌مزاج می‌توانند عسل را همراه سکنجبین یا آب خنک مصرف کنند. طبع، مفهومی از طب سنتی است و جایگزین توصیه پزشک نیست.
خرید بر اساس نوع: همه عسل‌های تک‌گیاه | عسل‌های چندگیاه | عسل با موم و قابی
ویژگی شاخص هر عسل؛ آنچه طب سنتی و پژوهش‌ها می‌گویند
همه عسل‌های طبیعی ویژگی‌های مشترکی دارند: قندهای طبیعی، آنزیم‌ها، مقدار کمی ترکیبات فنولی و خاصیت ضدباکتریایی که در آزمایشگاه دیده می‌شود. آنچه یک عسل را از دیگری جدا می‌کند، ترکیبات گیاه منشأ آن است. خلاصه آنچه درباره هر عسل گفته شده این است؛ برای جزئیات و منابع، صفحه هر عسل را ببینید:
- عسل آویشن: ترکیبات معطر آویشن مثل تیمول و کارواکرول به مقدار کم در آن هست. در مطالعات آزمایشگاهی خاصیت ضدباکتریایی نشان داده و در طب سنتی برای سرفه و سرماخوردگی مصرف می‌شود.
- عسل سیاهدانه: پرولین بالا و ترکیبات فنولی قابل‌توجهی دارد. پژوهشی روی عسل سیاهدانه ترکیه فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضدباکتریایی آزمایشگاهی آن را گزارش کرده است. در طب سنتی گرم و برای نفخ و سردی معده شناخته می‌شود.
- عسل کنار (سدر): از عسل‌های مشهور خاورمیانه است و در طب سنتی جنوب ایران برای معده مصرف می‌شود. پژوهش‌های آزمایشگاهی روی عسل سدر خاصیت ضدباکتریایی آن را بررسی کرده‌اند.
- عسل بهارنارنج: عطر شکوفه مرکبات را دارد و در طب سنتی سرد و آرام‌بخش دانسته می‌شود. طعم ملایمش آن را برای کودکان بالای یک سال و دمنوش مناسب کرده است.
- عسل گون گزانگبین: طعم ملایم و خوش‌خوراکی دارد و برای مصرف روزانه مناسب است. چون گون گیاهی بومی ایران است، پژوهش بالینی جداگانه روی این عسل کم است.
- عسل اقاقیا: روشن‌ترین عسل ایران است و به خاطر نسبت بالای فروکتوز، سال‌ها مایع می‌ماند. ترکیبات آنتی‌اکسیدان آن از عسل‌های تیره کمتر است، اما شیرین‌کننده‌ای ملایم برای چای و ماست است.
- عسل رازیانه: در طب سنتی ایران گرم و خشک دانسته می‌شود و برای نفخ و گوارش، و به‌طور سنتی برای بانوان، مصرف می‌شود. پژوهش علمی درباره خود عسل رازیانه محدود است.
- عسل گشنیز: طعم قوی و گیاهی دارد و در طب سنتی خنک و معتدل شمرده می‌شود؛ برای کسانی که عسل خوش‌طعم ولی کم‌گرما می‌خواهند انتخاب خوبی است.
- عسل زرشک: در طب سنتی سرد دانسته می‌شود و رنگ تیره مایل به قرمز دارد؛ برای افراد گرم‌مزاج گزینه رایجی است.
- عسل چندگیاه کوهستان: ترکیبی از شهد ده‌ها گیاه مرتعی و دارویی است؛ ویژگی‌هایش هر سال و هر منطقه کمی فرق می‌کند و تنوع ترکیبات آن نقطه قوتش است.
یک قاعده کلی: عسل‌های تیره‌تر (مثل سیاهدانه، شوید، زرشک و آویشن) معمولاً ترکیبات فنولی و مواد معدنی بیشتری از عسل‌های روشن دارند. با این حال، هیچ عسلی دارو نیست؛ اگر بیماری خاص یا دیابت دارید، پیش از مصرف منظم با پزشک مشورت کنید و به کودک زیر یک سال عسل ندهید.
رنگ عسل‌های ایران؛ از زلال تا کهربایی تیره
رنگ عسل یکی از مهم‌ترین نشانه‌های منشأ گیاهی آن است. رنگ عسل با دستگاه و بر اساس شاخص بین‌المللی پفوند (Pfund) بر حسب میلی‌متر اندازه‌گیری و در هفت دسته طبقه‌بندی می‌شود:
| دسته رنگ | شاخص پفوند (mm) | نمونه عسل‌های ایرانی |
|---|---|---|
| زلال و آب‌گون | کمتر از ۸ | اقاقیا، پنج‌انگشت، عشقه |
| سفید روشن | ۹ تا ۱۷ | خارشتر، مرکبات، پنبه، یونجه |
| سفید | ۱۸ تا ۳۴ | گون، آفتاب‌گردان، کلزا، زنجیرخار، کیوار |
| کهربایی خیلی روشن | ۳۵ تا ۵۰ | چندگیاه، قنقال، نمدار |
| کهربایی روشن | ۵۱ تا ۸۵ | کنار، اکالیپتوس، آویشن، گارچی |
| کهربایی | ۸۶ تا ۱۱۴ | رازیانه، گشنیز، زرشک، عناب، کنجد |
| کهربایی تیره | بیشتر از ۱۱۴ | شوید، سیاهدانه، عسلک ترنگبین |
رنگ هر سری از عسل بسته به سال و منطقه کمی تغییر می‌کند؛ برای مثال سری ۱۴۴۸ عسل سیاهدانه ما شاخص ۹۸ میلی‌متر داشت. همچنین عسل با گذشت زمان و در گرما کمی تیره‌تر می‌شود. عسل‌هایی که زنبورشان با شربت شکر تغذیه شده، معمولاً رنگ زرد بسیار روشن و «شیشه‌ای» دارند؛ پس رنگ خیلی روشن در عسلی که باید تیره باشد، می‌تواند علامت سؤال باشد.
عسل‌های معروف به اسم منطقه؛ سبلان، خوانسار، دماوند و…
در بازار عسل‌هایی مثل «عسل سبلان»، «عسل خوانسار»، «عسل دماوند» یا «عسل الموت» زیاد دیده می‌شوند. این اسم‌ها نام منطقه هستند، نه نام گیاه. عسلی که در مراتع یک منطقه برداشت شده، معمولاً چندگیاه است یا غالبیت گیاه شاخص همان منطقه را دارد؛ مثلاً در ارتفاعات زاگرس گون و در البرز آویشن.
اسم یک منطقه معروف به‌تنهایی کیفیت را تضمین نمی‌کند. همان‌طور که کتاب دکتر رفاهی هم تأکید می‌کند، ارائه اطلاعات درباره تولید عسل در یک منطقه خاص دلیل کافی بر کیفیت آن نیست؛ چیزی که اهمیت دارد این است که زنبور با شکر تغذیه نشده باشد، عسل کاملاً رسیده برداشت شده باشد و برگه آزمایش معتبر داشته باشد.
انواع دیگر عسل که در بازار می‌بینید
عسل وحشی
عسلی است که بدون دخالت زنبوردار، روی صخره‌ها، داخل تنه درختان یا در غارها تولید می‌شود. در ایران دو نوع آن وجود دارد: عسل زنبورعسل معمولی که در جنگل‌های شمال و زاگرس داخل تنه درختانی مثل بلوط و افرا زندگی می‌کند (از هر کلنی ۲ تا ۵ کیلوگرم)، و عسل زنبور کوچک (Apis florea) در استان‌های گرمسیری جنوب. تولید عسل وحشی بسیار محدود است و برداشت غیراصولی آن اغلب کلنی را از بین می‌برد. ملاک طبیعی بودن عسل، منشأ آن است، نه وحشی یا کندویی بودن؛ عسل کندویی از مراتع پاک هم کاملاً طبیعی است.
عسل با موم
عسلی که همراه با شان مومی، بدون جدا کردن و صاف کردن، عرضه می‌شود. موم آن خوراکی است و عسل داخل آن حرارت نمی‌بیند؛ مثل عسل گون خودبافت، عسل گون با موم و عسل بهارنارنج قاب‌دار. البته موم داشتن به‌تنهایی دلیل اصالت نیست.
عسلک
عسلک از شیرابه قندی گیاهان یا ترشحات حشرات روی گیاه به دست می‌آید، نه از شهد گل؛ مثل عسلک ترنگبین که از روی گیاه خارشتر جمع می‌شود. عسلک‌ها رنگ تیره و مواد معدنی بیشتری دارند.
عسل خام، پاستوریزه و ارگانیک
- عسل خام: عسلی که بدون حرارت دادن، پاستوریزه کردن و فیلتر کردن بسته‌بندی شود. بیشتر عسل‌های طبیعی ایران خام محسوب می‌شوند.
- عسل پاستوریزه: برخی کارخانه‌ها عسل را تا ۷۰ تا ۷۸ درجه گرم می‌کنند تا دیرتر شکرک بزند؛ این کار کیفیت عسل را کم می‌کند.
- عسل ارگانیک: علاوه بر طبیعی بودن، کندوها باید دست‌کم ۵ کیلومتر از مزارع غیرارگانیک و شهرها فاصله داشته باشند و فقط داروهای ارگانیک در زنبورستان استفاده شود. همه عسل‌های ارگانیک طبیعی‌اند، اما هر عسل طبیعی لزوماً ارگانیک نیست.
بهترین عسل ایران کدام است؟
از نظر علمی هیچ‌کدام از عسل‌های ایران برتری مطلق بر دیگری ندارند. هر عسل علاوه بر ویژگی‌های عمومی عسل، ترکیبات خاص گیاه خودش را دارد و انتخاب بیشتر به ذائقه بستگی دارد؛ برای همین در جنوب کشور عسل کنار، در تهران عسل آویشن و در خراسان عسل اسطوخودوس طرفداران زیادی دارد. به‌طور کلی عسل‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک، عطر بیشتر و رطوبت کمتری از عسل‌های مناطق مرطوب دارند.
برای انتخاب عسل این‌ها را در نظر بگیرید:
- ذائقه: اگر طعم ملایم دوست دارید، عسل‌های روشن مثل اقاقیا، بهارنارنج و گون؛ اگر طعم قوی و ادویه‌ای، عسل‌های تیره مثل آویشن، گشنیز، شوید و سیاهدانه.
- برگه آزمایش: ساکارز، پرولین و HMF سه شاخص مهم اصالت و تازگی عسل‌اند. عسل تغذیه‌ای (شکری) را فقط با آزمایش می‌شود به‌طور قطعی شناخت.
- اعتبار تولیدکننده: شکرک زدن، رنگ یا موم به‌تنهایی دلیل اصالت یا تقلب نیستند.
اگر تازه می‌خواهید عسل تک‌گیاه را امتحان کنید، عسل گون گزانگبین با طعم ملایم و خوش‌خوراکش شروع خوبی برای صبحانهٔ هر روز است.
چرا قیمت انواع عسل با هم فرق دارد؟
قیمت عسل بیشتر از هر چیز به کمیاب بودن آن بستگی دارد. عسل‌هایی مثل سیاهدانه، آویشن تک‌گیاه و زول فقط در چند منطقه و در سال‌هایی با بارش مناسب برداشت می‌شوند و تولید سالانه‌شان کم است؛ عسل‌هایی مثل یونجه، مرکبات و چندگیاه دشت تولید بیشتری دارند و قیمت مناسب‌تری. عسل با موم هم گران‌تر است، چون زنبور برای ساختن موم شهد زیادی مصرف می‌کند. هزینه برگه آزمایش و بسته‌بندی شیشه‌ای هم در قیمت نهایی اثر دارد. قیمت به‌روز هر عسل را در صفحه عسل‌های تک‌گیاه ببینید.
سؤالات متداول درباره انواع عسل
در ایران چند نوع عسل تولید می‌شود؟
بیش از صد نوع عسل که بیش از ۵۰ نوع آن عسل شاخص‌اند؛ یعنی تقریباً هر سال با ویژگی‌های ثابت قابل برداشت‌اند.
عسل چهل‌گیاه همان عسل چندگیاه است؟
بله. «چهل‌گیاه» نام بازاری عسل چندگیاه کوهستان است و به معنی دقیقاً چهل گیاه نیست؛ یعنی شهد گیاهان زیادی در آن هست و هیچ‌کدام غالب نیست.
عسل تک‌گیاه بهتر است یا چندگیاه؟
هیچ‌کدام ذاتاً بهتر نیست. عسل تک‌گیاه طعم و ویژگی‌های مشخص یک گیاه را دارد و عسل چندگیاه ترکیبی از شهد گیاهان مختلف است. کیفیت هر دو به طبیعی بودن، رسیده بودن و درست نگهداری شدن بستگی دارد.
چرا رنگ یک نوع عسل هر سال کمی فرق می‌کند؟
چون سهم گیاه غالب و گیاهان همراه هر سال بسته به بارش و دما تغییر می‌کند. نگهداری در گرما هم عسل را تیره‌تر می‌کند.
عسل تیره بهتر است یا روشن؟
هیچ‌کدام. رنگ عسل به گیاه منشأ آن بستگی دارد. عسل‌های تیره معمولاً ترکیبات فنولی و مواد معدنی بیشتری دارند و طعم قوی‌تر، و عسل‌های روشن طعم ملایم‌تر. رنگ به‌تنهایی نشانه کیفیت یا تقلب نیست.
طبع کدام عسل‌ها سرد است؟
در طب سنتی، عسل به‌طور کلی گرم است؛ اما عسل‌هایی مثل بهارنارنج و زرشک سرد، و عسل‌هایی مثل کنار و گشنیز معتدل یا خنک شمرده می‌شوند.
عسل سبلان یا خوانسار بهتر از بقیه است؟
این‌ها نام منطقه‌اند، نه نوع عسل. کیفیت به طبیعی بودن، رسیده بودن و برگه آزمایش بستگی دارد، نه به اسم منطقه.
خرید بر اساس نوع: همه عسل‌های تک‌گیاه | عسل‌های چندگیاه | عسل با موم و قابی
منبع: کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، دکتر بهزاد رفاهی (پرسش‌های ۵۵ تا ۶۹ و جدول شماره ۷).
