عسل گارچی عسلی تک‌گیاه و کمیاب است که زنبورها از شهد گل‌های زرد گیاه چویل (گارچی) در ارتفاعات زاگرس و کوه‌های کرمان می‌سازند. رنگش کهربایی تا کهربایی تیره است، هنگام هم‌زدن مثل عسل کنار کف می‌کند، حدود یک سال بعد شکرک می‌زند و فقط در سال‌های پرباران برداشت می‌شود.
در این مقاله همه‌چیز دربارهٔ عسل گارچی را یک‌جا می‌خوانید: گیاه چویل و جایگاهش در زندگی عشایر زاگرس، مناطق و زمان برداشت، دلیل کمیابی، رنگ و طعم و کف‌کردن، خواص از نگاه طب سنتی و علم، فرقش با عسل‌های هم‌رده و راه خرید عسل گارچی اصل.
عسل گارچی چیست؟
عسل گارچی عسلی تک‌گیاه و دیررس است که زنبورها از شهد گل‌های گیاه کوهستانی چویل می‌سازند. «گارچی» نام محلی همین گیاه است و برای همین در بعضی مناطق به این عسل، عسل چویل یا عسل چنور هم می‌گویند۱.
چویل فقط در سال‌هایی که برف و باران کافی ببارد خوب گل می‌دهد و فقط در ارتفاعات سخت‌گذر زاگرس و کوه‌های کرمان می‌روید. نتیجه، عسلی است که نه هر سال به دست می‌آید و نه هر جایی؛ و از نظر کیفیت حسی در رده‌ی عسل‌های ارزشمندی مثل عسل کنار و عناب قرار می‌گیرد۱.
گیاه گارچی (چویل) چیست؟
چویل با نام علمی Ferulago angulata گیاهی چندساله از تیرهٔ چتریان است؛ همان خانواده‌ای که رازیانه، شوید و گشنیز هم از آن هستند. ساقه‌هایش شیاردار است و ۶۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر قد می‌کشد، برگ‌هایش باریک و نخی‌شکل‌اند و در اوایل تابستان چترهای پرگل زرد و معطری می‌دهد. در مناطق مختلف به آن گارچی، چنور و چویر هم می‌گویند۱.
چویل برای مردم زاگرس فقط یک گیاه مرتعی نیست. عشایر بختیاری آن را به بعضی غذاها اضافه می‌کنند و عشایر فارس ماست را با آن خوش‌عطر می‌کنند۲. در زندگی عشایری، با چویل کره و دوغ را معطر می‌کردند و مشک‌های پوستی را خوش‌بو می‌کردند. یکی از رازهای عطر معروف روغن کرمانشاهی هم همین است: گذاشتن چویل داخل مشک روغن که به آن «هیزه» می‌گویند۱.
جالب است بدانید زنبورها از چویل فقط شهد نمی‌گیرند؛ در مناطق کوهستانی ایران، چویل یکی از گیاهانی است که زنبورها از صمغش بره‌موم هم می‌سازند۳.
عسل گارچی کجا و کی برداشت می‌شود؟
چویل در ارتفاعات کوهستانی کرمان، کردستان، کرمانشاه، لرستان و اصفهان می‌روید۴ و در چهارمحال و بختیاری، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد هم دیده می‌شود. شناخته‌شده‌ترین رویشگاه‌های متراکم آن که برداشت عسل تک‌گیاه از آن‌ها ممکن است، این‌ها هستند۱:
- کرمانشاه: کوه شاهو
- اصفهان: ارتفاعات پادنا
- کهگیلویه و بویراحمد: سی‌سخت
- کرمان: بحرآسمان، بردسیر، لاله‌زار و هزار
- کردستان: ارتفاعات کوهستانی
زنبورداران کندوهایشان را در فصل گلدهی چویل به این ارتفاعات کوچ می‌دهند. گلدهی چویل از اوایل تابستان شروع می‌شود و در ارتفاعات بالاتر تا اواخر مرداد ادامه دارد. چون این مناطق از اغلب مراتع کوهستانی ایران‌اند که عسل‌هایی مثل گون گز، آویشن و چندگیاه کوهستان هم از آن‌ها برداشت می‌شود۴، برداشت عسل تک‌گیاه گارچی نیازمند انتخاب دقیق جای کندوها در دل رویشگاه‌های متراکم چویل است.
چرا عسل گارچی هر سال پیدا نمی‌شود؟
چون چویل هر سال ساقهٔ گل‌دار نمی‌دهد. گلدهی و شهددهی آن کاملاً به بارش برف و باران زمستان و بهار بستگی دارد. ممکن است یک منطقه امسال بهترین شرایط را برای عسل گارچی داشته باشد و سال بعد اصلاً عسلی از آن برداشت نشود۱.
برای همین تولید سالانهٔ عسل گارچی در کل کشور نوسان زیادی دارد: از چند تن در سال‌های کم‌بارش تا چند ده تن در سال‌های پرباران۱. این عدد در مقایسه با عسل‌های پرتولید ایران بسیار کم است و دلیل اصلی کمیابی و ارزش عسل گارچی همین است.
رنگ، طعم و کف عسل گارچی
رنگ: در جدول رنگ عسل‌های ایران، گارچی کنار کنار، اکالیپتوس، آویشن و گز در گروه کهربایی قرار گرفته۵ و نمونه‌های برداشت سید محمد رضویان بیشتر کهربایی تیره‌اند۱. رنگ هر عسل با منطقه و سال برداشت کمی فرق می‌کند و معیار کیفیت نیست.
عطر و طعم: طعمی خاص و خوشایند دارد که اغلب مشتری‌ها می‌پسندند و از نظر کیفیت حسی هم‌رده‌ی عسل کنار و عناب است۱.
کف‌کردن: یکی از ویژگی‌های شناخته‌شدهٔ عسل گارچی این است که هنگام برداشت یا هم‌زدن، مثل عسل کنار روی سطحش کف جمع می‌شود. دلیلش ترکیبات طبیعی به نام ساپونین در شهد گل چویل است۱. ساپونین‌ها از ترکیبات گیاهی‌اند که مقدار کمی از آن‌ها در عسل‌ها هست۶ و مثل صابون کف ایجاد می‌کنند. پس کف عسل گارچی نه عیب است و نه نشانهٔ تقلب.
شکرک‌زدن: عسل گارچی دیر شکرک می‌زند و معمولاً حدود یک سال یا بیشتر طول می‌کشد تا کامل سفت و بلوری شود۱. اگر شکرک زد، با قرار دادن ظرف در آب ولرم (نه داغ) دوباره روان می‌شود. اگر دربارهٔ شکرک‌زدن سؤال دارید، مقالهٔ چرا عسل شکرک می‌زند را ببینید.
خواص عسل گارچی؛ طب سنتی و علم
دربارهٔ خواص عسل گارچی باید صادق بود: بیشتر آنچه گفته می‌شود از خود گیاه چویل می‌آید، نه از عسلش. برای همین خواص در دو لایه و با منبع آمده است.
در طب سنتی ایران و زاگرس
گیاه چویل در طب سنتی مردم زاگرس و ایل بختیاری سابقهٔ طولانی دارد: برای کمک به هضم غذا، تقویت بدن، آرامش و تسکین سردرد و همچنین به‌عنوان ضدعفونی‌کنندهٔ طبیعی۱. در منابع علمی هم آمده که چویل از قدیم به‌عنوان آرام‌بخش و گوارش‌دهنده مصرف می‌شده و مردم برای دفع کرم‌های روده هم از آن استفاده می‌کردند۷. مرور علمی این جنس، کاربردهای سنتی چویل را آرام‌بخش، کمک‌کنندهٔ گوارش، مقوی، ضدباکتری و ضدانگل گزارش کرده است۲.
یک کاربرد قدیمی دیگر هم دارد که امروز علم تأییدش کرده: عشایر با چویل لبنیات و روغن را خوش‌عطر و ماندگارتر می‌کردند و پژوهش‌ها نشان داده‌اند اسانس چویل واقعاً می‌تواند ماندگاری لبنیات و روغن‌ها را بیشتر کند۷.
در طب سنتی ترکیه
در ترکیه به گیاهان این جنس «چاکشیر» (Çakşır) می‌گویند. در طب سنتی آنجا، بخش‌های هوایی چند گونه از این گیاهان برای تقویت ایمنی و بدن، آرامش، گوارش، برونشیت و دفع کرم‌های روده به کار می‌رود و ریشه‌شان به‌عنوان تقویت‌کنندهٔ قوای جنسی شناخته می‌شود۲. البته این کاربردها بیشتر مربوط به گونه‌های دیگر همین جنس است، نه دقیقاً چویل ایران.
آنچه پژوهش‌ها دربارهٔ گیاه چویل گفته‌اند
پژوهشگران ایرانی، ترک و مالزیایی اثر عصاره و اسانس گیاه چویل را در آزمایشگاه و روی حیوانات بررسی کرده‌اند. خلاصهٔ یافته‌هایشان این است:
- آنتی‌اکسیدان و محافظت از کبد: عصارهٔ گل چویل سرشار از ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها و ویتامین‌های C و E بود و خاصیت آنتی‌اکسیدانی قابل توجهی داشت. همین عصاره کبد موش‌هایی را که در معرض یک مادهٔ سمی قرار گرفته بودند تا حدی محافظت کرد۸.
- قند خون: تزریق عصارهٔ چویل به موش‌های دیابتی، قند خونشان را پایین آورد۹.
- چربی خون: در موش‌هایی که رژیم پرچرب داشتند، خوراندن عصارهٔ چویل کلسترول کل و کلسترول بد (LDL) را پایین آورد و در دوز بالاتر تری‌گلیسیرید را هم کم کرد۱۰.
- ضدمیکروب: اسانس چویل کوه شاهو در آزمایشگاه رشد باکتری استافیلوکوک طلایی را متوقف کرد۱۱.
- ترمیم زخم: عصارهٔ چویل روی زخم پوستی موش‌ها، بهبود زخم را سریع‌تر کرد۱۲.
- حافظه و درد: در موش‌هایی که خون‌رسانی مغزشان کم شده بود، خوردن عصارهٔ چویل حافظه را بهتر و آستانهٔ درد را بالاتر برد۱۳؛ اسانس چویل هم در یک مدل دیگر از کاهش حافظه جلوگیری کرد۲.
- تشنج: عصارهٔ چویل شروع تشنج را در موش‌ها به تأخیر انداخت و مدتش را کوتاه کرد۱۴.
- سلول‌های سرطانی (فقط در آزمایشگاه): عصارهٔ برگ و گل چویل در ظرف آزمایش، سلول‌های سرطان معده را به مرگ برنامه‌ریزی‌شده واداشت۱۵ و عصارهٔ برگ آن همین اثر را روی سلول‌های سرطان پستان داشت. در همان پژوهش، دوزهای بسیار بالای این عصاره به موش‌های سالم آسیبی نزد۱۶.
مهم: این یافته‌ها نشان می‌دهند گیاه چویل ترکیبات ارزشمندی دارد، اما همه روی عصاره یا اسانس گیاه و در آزمایشگاه یا روی حیوانات به دست آمده‌اند، نه روی عسل گارچی و نه روی انسان. مقدار این ترکیبات در عسل بسیار کمتر از عصارهٔ گیاه است. پس عسل گارچی دارو یا درمان بیماری نیست؛ عسلی کمیاب و خوش‌طعم است که بخشی از عطر و ترکیبات گیاه مادرش را دارد.
در کنار این‌ها، خواص عمومی عسل طبیعی برای عسل گارچی هم صادق است؛ مثلاً مرور کاکرین نشان داده یک قاشق عسل پیش از خواب سرفهٔ بچه‌های بالای یک سال را کمی بهتر از دارونما آرام می‌کند۱۷. شناخت دقیق ترکیبات خود عسل گارچی هنوز به پژوهش‌های بیشتری نیاز دارد۱.
عسل گارچی برای چه کسانی مناسب است؟
عسل گارچی برای کسانی مناسب است که دنبال عسل‌های تک‌گیاه خاص و کمیاب‌اند و می‌خواهند طعمی متفاوت از عسل‌های رایج بچشند. چند نکته را در نظر داشته باشید:
- بیماری زمینه‌ای، بارداری، شیردهی یا مصرف داروی خاص: پیش از مصرف منظم با پزشک مشورت کنید۱.
- دیابت: نتیجهٔ آزمایش روی عصارهٔ چویل به عسل گارچی تعمیم پیدا نمی‌کند. این عسل هم مثل هر عسلی قند دارد و قند خون را بالا می‌برد؛ فقط با نظر پزشک و به مقدار کم.
- کودکان: برای بچه‌های بالای یک سال به مقدار کم مناسب است. به نوزاد زیر یک سال به هیچ شکلی عسل ندهید۱۸.
فرق عسل گارچی با کنار، عناب و گون
| عسل | گیاه | منطقه | رنگ | ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|---|
| گارچی | چویل | ارتفاعات زاگرس و کرمان | کهربایی تا کهربایی تیره | کف می‌کند، دیر شکرک می‌زند، هر سال نیست |
| کنار | درخت سدر | گرمسیرهای جنوب | کهربایی | کف می‌کند، طبع سرد |
| عناب | درخت عناب | خراسان جنوبی | کهربایی تیره | هم‌رده‌ی کنار و گارچی |
| گون گز | گون | ارتفاعات بالای ۲۵۰۰ متر | کهربایی خیلی روشن | روشن و ملایم |
رنگ‌ها از جدول رنگ عسل‌های ایران آمده۵. هیچ‌کدام از این عسل‌ها مطلقاً بهترین نیست؛ انتخاب به ذائقه و نیاز شما بستگی دارد. برای آشنایی با بقیهٔ عسل‌ها، مقالهٔ انواع عسل در ایران را ببینید.
چطور عسل گارچی اصل بخریم؟
- کف را عیب ندانید: کف‌کردن هنگام هم‌زدن از نشانه‌های طبیعی عسل گارچی است.
- مایع ماندن طبیعی است: عسل گارچی تازه تا ماه‌ها شکرک نمی‌زند.
- به موجودی همیشگی شک کنید: عسل گارچی فقط در سال‌های پرباران برداشت می‌شود. فروشنده‌ای که هر سال و به هر مقدار عسل گارچی دارد، جای سؤال دارد.
- برگهٔ آزمایش بخواهید: تنها راه مطمئن برای اصل و تک‌گیاه بودن عسل، آزمایش آزمایشگاهی است.
آزمایش‌های خانگی مثل کبریت، یخچال یا قطرهٔ آب، اصل بودن عسل را ثابت نمی‌کنند. عسل گارچی سید محمد رضویان از زنبورستان‌های منتخب در رویشگاه‌های اصلی چویل برداشت می‌شود و هر محموله پیش از عرضه در آزمایشگاه تخصصی عسل مجموعه آزمایش و درجه‌بندی می‌شود۱.
برای دیدن همهٔ عسل‌های تک‌گیاه و چندگیاه سید محمد رضویان و خرید عسل طبیعی با ارسال رایگان به همهٔ شهرها، به صفحهٔ اصلی فروشگاه عسل محمد سر بزنید.
سوالات پرتکرار دربارهٔ عسل گارچی
عسل گارچی چیست؟
عسلی تک‌گیاه و کمیاب است که زنبورها در اوایل تابستان از شهد گل‌های زرد گیاه چویل (گارچی) در ارتفاعات زاگرس و کوه‌های کرمان می‌سازند. رنگش کهربایی تا کهربایی تیره است، هنگام هم‌زدن کف می‌کند و دیر شکرک می‌زند.
گیاه گارچی چیست؟
گارچی نام محلی گیاه چویل (Ferulago angulata) از تیرهٔ چتریان است؛ گیاهی معطر و چندساله با گل‌های زرد که در کوه‌های زاگرس می‌روید و عشایر از قدیم با آن دوغ، ماست و روغن محلی را خوش‌بو می‌کنند. در بعضی مناطق به آن چنور یا چویر هم می‌گویند.
چرا عسل گارچی کف می‌کند؟
به‌خاطر ترکیبات طبیعی به نام ساپونین در شهد گل چویل که مثل صابون کف ایجاد می‌کنند. همین اتفاق در عسل کنار هم می‌افتد. این کف عیب یا نشانهٔ تقلب نیست.
چرا عسل گارچی همیشه پیدا نمی‌شود؟
چون چویل فقط در سال‌هایی خوب گل می‌دهد که برف و باران زمستان و بهار کافی باشد. در سال‌های کم‌بارش ممکن است اصلاً عسل تک‌گیاه گارچی برداشت نشود.
عسل گارچی کی شکرک می‌زند؟
دیر. معمولاً حدود یک سال یا بیشتر طول می‌کشد تا کامل شکرک بزند. پس مایع ماندنش در ماه‌های اول طبیعی است.
فرق عسل گارچی با عسل کنار چیست؟
هر دو کف می‌کنند و از نظر کیفیت حسی هم‌رده‌اند، اما گیاه، منطقه و عطرشان کاملاً فرق دارد: کنار از درخت سدر در گرمسیرهای جنوب می‌آید و گارچی از گیاه چویل در کوهستان‌های سرد زاگرس.
خواص عسل گارچی چیست؟
در طب سنتی زاگرس، گیاه چویل برای گوارش، تقویت بدن، آرامش، سردرد و دفع کرم‌های روده به کار می‌رود. پژوهش‌های آزمایشگاهی و حیوانی روی عصارهٔ چویل اثر آنتی‌اکسیدانی، محافظت از کبد، کاهش قند و چربی خون، ضدمیکروبی و ترمیم زخم را نشان داده‌اند، اما هنوز آزمایشی روی خود عسل گارچی یا روی انسان انجام نشده است.
عسل گارچی برای دیابت خوب است؟
نه به‌عنوان درمان. یک آزمایش روی موش‌های دیابتی کاهش قند خون با عصارهٔ تزریقی گیاه چویل را نشان داده، اما عسل گارچی مثل هر عسلی قند دارد و قند خون را بالا می‌برد. افراد دیابتی فقط با نظر پزشک و به مقدار کم مصرف کنند.
عسل گارچی برای بچه‌ها مناسب است؟
برای بچه‌های بالای یک سال بله، به مقدار کم. اما به نوزاد زیر یک سال به هیچ شکلی عسل ندهید.
منابع
- دکتر بهزاد رفاهی، یادداشت‌های پژوهشی دربارهٔ عسل تک‌گیاه گارچی؛ داده‌های میدانی مراتع چویل زاگرس (۱۴۰۵، منتشرنشده).
- Rahimpour Y., Delazar A., Asnaashari S., Asgharian P. (2021). The Genus Ferulago: A Review on Ethnopharmacology, Phytochemistry, and Pharmacology. Iranian Journal of Pharmaceutical Research 20(4): 352–377
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۲۰۲.
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۸۲ و ص ۱۴۸ (جدول ۷: عسل‌های شاخص تک‌گیاه ایران).
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۵۷ و ۵۸ (جدول ۵: رنگ عسل‌ها بر اساس شاخص پفوند).
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۱۱۶.
- Mollaei S., Sedighi F., Hazrati S. (2024). Effect of different extraction methods on the metabolites and biological activities of chavil seeds (Ferulago angulata). Journal of Advanced Researches in Medicinal Plants 1(1): 1–10
- Kiziltas H. et al. (2017). Antioxidant properties of Ferulago angulata and its hepatoprotective effect against N-nitrosodimethylamine-induced oxidative stress in rats. Pharmaceutical Biology 55(1): 888–897
- Parsamehr R., Bohlouli S. (2019). The effect of Ferulago angulata (Schlecht.) Boiss on blood glucose levels and suppression of diabetes in rats. Acta Veterinaria Brno 88(3): 349–354
- Effects of Ferulago angulata Extract on Serum Lipids and Lipid Peroxidation (2014). Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 680856
- Taran M., Ghasempour H.R., Shirinpour E. (2010). Antimicrobial activity of essential oils of Ferulago angulata subsp. carduchorum. Jundishapur Journal of Microbiology 3(1)
- Ehsan H. et al. (2015). Comparison of the Effects of Hydro-alcoholic Ferulago angulata Extract and Phenytoin Cream on Skin Wounds. Tabari Biomedical Student Research Journal 1(1): 10–18
- Mirzapour S., Rafieirad M., Rouhi L. (2015). Hydroalcoholic Extract of Ferulago angulata Improves Memory and Pain in Brain Hypoperfusion Ischemia in Rats. Jundishapur Journal of Natural Pharmaceutical Products 10(1): e17451
- The Effect of Intraperitoneal Injection of Ferulago angulata Hydroalcoholic Extract on Pentylenetetrazole-Induced Epilepsy in Male Mice (2018). Jundishapur Scientific Medical Journal 17(1): 107–114
- Heidari S. et al. (2014). Anti-tumor Activity of Ferulago angulata Boiss. Extract in Gastric Cancer Cell Line via Induction of Apoptosis. Iranian Journal of Pharmaceutical Research 13(4): 1335–1345
- Karimian H. et al. (2014). Ferulago angulata activates intrinsic pathway of apoptosis in MCF-7 cells associated with G1 cell cycle arrest via involvement of p21/p27. Drug Design, Development and Therapy 8: 1481–1497
- Oduwole O. et al. Honey for acute cough in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Infant botulism: do not feed honey to children younger than 12 months. CDC – Botulism
