خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند و آنچه فقط باور است

نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسل

در اینترنت فهرست‌های بلندی از «۵۰ خاصیت عسل» پیدا می‌شود؛ از درمان سرطان تا لاغری. این مقاله راه دیگری رفته است: هر خاصیت مشهور عسل را کنار بهترین پژوهش‌های موجود گذاشته و نشان می‌دهد کدام ثابت شده، کدام هنوز در حد احتمال است و کدام فقط باور است. هدف نه کوچک کردن عسل است و نه بزرگ‌نمایی آن؛ هدف این است که بدانید از یک قاشق عسل طبیعی چه انتظاری می‌شود داشت.

عسل بهارنارنج

عسل خوش‌عطر شکوفهٔ مرکبات؛ همراه برگهٔ آزمایش.

قیمت 650 گرم: ۱,۶۵۰,۰۰۰ تومان

دیدن برگهٔ آزمایش و خرید

عسل طبیعی از چه ساخته شده؟

عسل در اصل محلول بسیار غلیظی از دو قند ساده است: فروکتوز (قند میوه) و گلوکز. حدود ۱۷ درصد آن آب است و بقیه مقدار کمی قندهای دیگر، اسیدها، آنزیم‌ها، ترکیبات فنولی (همان مواد آنتی‌اکسیدان) و مواد معدنی.^۱۵۱۶ نمودار زیر ترکیب یک عسل گل معمولی را نشان می‌دهد:

محاسبه از روی دادهٔ وزارت کشاورزی آمریکا برای ۱۰۰ گرم عسل^۱۵؛ وزن هر قاشق غذاخوری عسل حدود ۲۱ گرم است.^۲۱

یک نتیجهٔ مهم از همین جدول: ویتامین‌ها و مواد معدنی عسل آن‌قدر کم‌اند که عسل را نمی‌توان «منبع ویتامین» دانست. ارزش عسل در شیرینی طبیعی، طعم، عطر و ترکیبات زیست‌فعال آن است، نه در مکمل بودن.

کدام خواص عسل را علم تأیید می‌کند؟

ادعاهای مربوط به خواص عسل در چهار دسته آمده‌اند تا روشن باشد هر کدام از کجا آمده است:

آیا عسل سرفه را آرام می‌کند؟

این قوی‌ترین شاهد خوراکی برای عسل است. مرور کاکرین (معتبرترین نوع مرور پژوهش‌ها) روی ۶ کارآزمایی و ۸۹۹ کودک ۱ تا ۱۸ ساله نشان داد عسل احتمالاً سرفه را بیشتر از دارونما یا بی‌درمانی کم می‌کند و اثرش با شربت دکسترومتورفان تفاوت روشنی ندارد. این فایده برای حداکثر ۳ روز دیده شده است.^۱ در یک کارآزمایی دیگر، عسل سرفهٔ شبانه و خواب کودک و والدین را بهتر از بی‌درمانی کرد.^۳

در فراتحلیلی که بزرگسالان را هم دربرمی‌گرفت، عسل در مقایسه با «درمان معمول» نشانه‌های سرماخوردگی را بهتر کرد.^۲ راهنمای ملی بریتانیا (NICE) هم عسل را برای افراد بالای یک سال جزو درمان‌های خانگی سرفه آورده است.^۴

مقدار مناسب هر سن و بهترین ترکیب‌ها را در مقالهٔ عسل برای سرفه و سرماخوردگی ببینید. یادتان باشد عسل سرفه را آرام می‌کند، ولی عفونت را درمان نمی‌کند؛ تب بالا، تنگی نفس یا سرفهٔ طولانی نیاز به پزشک دارد.

عسل برای زخم و سوختگی

مرور کاکرین روی ۲۶ کارآزمایی و ۳۰۱۱ بیمار نشان داد سوختگی‌های درجهٔ ۲ (با ضخامت ناقص) با پانسمان عسل به‌طور میانگین حدود ۴٫۷ روز سریع‌تر از پانسمان‌های معمولی بهبود می‌یابند و اطمینان به این نتیجه بالاست. استفاده از عسل برای زخم‌های دیگر فقط زیر نظر پزشک است.^۵

نکتهٔ کلیدی: پانسمان‌های عسل امروزی که برای زخم به کار می‌روند، عسل استریل پزشکیاند و با مجوز وسیلهٔ پزشکی عرضه می‌شوند.^۶ عسل خوراکی استریل نیست و ممکن است هاگ باکتری داشته باشد؛ پس آن را روی زخم باز یا سوختگی نگذارید و درمان زخم را به پزشک بسپارید.

عسل و قند و چربی خون

یک فراتحلیل بزرگ ۱۸ کارآزمایی کنترل‌شده با ۱۱۰۵ شرکت‌کننده را بررسی کرد. افراد در این مطالعه‌ها به‌طور میانه روزی ۴۰ گرم عسل (حدود ۲ قاشق غذاخوری) به مدت ۸ هفته خوردند. نتایج کوچک بود:^۷

دو نکته در این مطالعه مهم است: بیشتر اثرها مربوط به عسل خام و عسل‌های تک‌گل (مثل اقاقیا و شبدر) بود و به گفتهٔ پژوهشگران فرآوری و پاستوریزه کردن این اثرها را کم می‌کند. نویسندگان هم تأکید کرده‌اند منظور «جایگزینی» است؛ یعنی کسی که شکر نمی‌خورد، نباید برای این خواص شروع به خوردن عسل کند.^۷

شاخص گلیسمی عسل هم بسته به نوعش فرق می‌کند. شاخص گلیسمی نشان می‌دهد یک خوراکی با چه سرعتی قند خون را بالا می‌برد؛ عدد بالاتر یعنی افزایش سریع‌تر:

عسل کاملاً طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد. اگر دیابت دارید، مقدار و نوع عسل را با پزشک هماهنگ کنید و مقالهٔ عسل دیابتی چیست؟ را بخوانید؛ آنجا مقدار مصرف و شاخص گلیسمی عسل‌های مختلف آمده است.

خاصیت ضدباکتری و آنتی‌اکسیدانی عسل

اثر ضدباکتری عسل در آزمایشگاه به خوبی شناخته شده و از چند عامل با هم می‌آید: غلظت بالای قند که آب را از سلول باکتری بیرون می‌کشد، اسیدی بودن، آب‌اکسیژنه‌ای که آنزیم گلوکز اکسیداز هنگام رقیق شدن عسل می‌سازد، و ترکیباتی مثل متیل‌گلیوکسال در عسل مانوکا و پپتیدی به نام دفنسین زنبور.^۱۰ قدرت این اثر از عسلی به عسل دیگر بسیار فرق می‌کند.

دربارهٔ آنتی‌اکسیدان‌ها هم پژوهش‌ها نشان داده‌اند عسل‌های تیره‌تر معمولاً ترکیبات فنولی و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی بیشتری دارند؛ در یک مطالعه روی ۷ عسل، این ظرفیت بین تیره‌ترین و روشن‌ترین عسل بیش از ۵ برابر فرق داشت.^۱۲ این یافته‌ها آزمایشگاهی‌اند و پژوهش دربارهٔ اثرشان در بدن ادامه دارد.

خواص دیگر: آلرژی، گوارش، خواب و ورزش

• زخم دهان ناشی از پرتودرمانی سر و گردن: فراتحلیل ۱۰ کارآزمایی (۵۹۹ بیمار) نشان داد عسل زخم‌های شدید دهان را کمتر کرد.^۱۳ این کار فقط باید زیر نظر تیم درمان سرطان انجام شود.
• آلرژی فصلی: در یک کارآزمایی، مصرف عسل غنی از گرده کنار دارو علائم آلرژی فصلی را بهتر از داروی تنها کنترل کرد و پژوهش‌ها ادامه دارد.^۱۴
• گوارش: عسل الیگوساکاریدهایی دارد که ممکن است غذای باکتری‌های مفید روده باشند؛ و پژوهش دربارهٔ این اثر ادامه دارد.^۱۱
• ورزش: در یک کارآزمایی کوچک روی ۹ دوچرخه‌سوار، عسل و گلوکز هر دو عملکرد را بهتر از دارونما کردند و با هم فرقی نداشتند؛ یعنی عسل یک منبع قند خوب برای ورزش است، نه مادهٔ جادویی.^۲۳
• خواب: فقط در کارآزمایی‌های سرفهٔ کودکان، خواب بهتر گزارش شده است.^۱۳

طبع عسل در طب سنتی

در طب سنتی ایران، عسل‌ها بسته به گیاهی که زنبور از آن تغذیه کرده «طبع» متفاوتی دارند. عسل زرشک، گشنیز، عناب و کنار سرد، و عسل آویشن، سیاه‌دانه، شوید، یونجه و رازیانه گرم شمرده می‌شوند.^۲۲ این تقسیم‌بندی بر پایهٔ تجربه و سنت است و پژوهش بالینی دربارهٔ آن انجام نشده؛ ولی برای انتخاب عسل بر اساس ذائقه و عادت غذایی خانواده‌ها هنوز کاربرد دارد. برای آشنایی با عسل‌های مختلف، مقالهٔ انواع عسل در ایران را ببینید.

چه کسانی باید مراقب باشند؟

کدام عسل خاصیت دارد؟

هر آنچه دربارهٔ خواص عسل گفته شد دربارهٔ عسل طبیعی است. عسلی که از تغذیهٔ شکر زنبور تولید شده یا با شربت قند مخلوط شده، ترکیبات زیست‌فعال کمتری دارد. در فراتحلیل قند و چربی خون هم به گفتهٔ پژوهشگران فرآوری اثرهای عسل خام را کم می‌کرد.^۷ استاندارد کدکس هم تأکید می‌کند عسل نباید آن‌قدر حرارت ببیند که ترکیب اصلی‌اش تغییر کند.^۱۷

1. برگهٔ آزمایش بخواهید و شاخص‌هایی مثل ساکارز، رطوبت، HMF و پرولین را بررسی کنید. برای این کار از سنجش برگهٔ آزمایش عسل کمک بگیرید.
2. فرق عسل تغذیه‌ای را بدانید: عسل تغذیه‌ای چیست؟
3. عسل را درست نگه دارید: دور از گرما و نور؛ شکرک زدن نشانهٔ تقلب نیست.

عسل چندگیاه کوهستان

عسل طبیعی از مراتع کوهستانی با گیاهان متنوع؛ همراه برگهٔ آزمایش.

قیمت 650 گرم: ۱,۶۵۶,۰۰۰ تومان

دیدن برگهٔ آزمایش و خرید

عسل گون گزانگبین

عسل تک‌گل گون از ارتفاعات زاگرس؛ همراه برگهٔ آزمایش.

قیمت 650 گرم: ۱,۵۴۵,۰۰۰ تومان

دیدن برگهٔ آزمایش و خرید

عسل بهارنارنج

عسل خوش‌عطر شکوفهٔ مرکبات؛ همراه برگهٔ آزمایش.

قیمت 650 گرم: ۱,۶۵۰,۰۰۰ تومان

دیدن برگهٔ آزمایش و خرید

برای دیدن عکس بزرگ‌تر روی آن بزنید.

سؤال‌های پرتکرار دربارهٔ خواص عسل

اگر به دنبال عسلی هستید که با برگهٔ آزمایش عرضه شود، صفحهٔ خرید عسل طبیعی را ببینید.

منابع

1. Oduwole O, et al. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev 2018;4:CD007094 (مرور کاکرین؛ ۶ کارآزمایی، ۸۹۹ کودک). لینک
2. Abuelgasim H, Albury C, Lee J. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections: a systematic review and meta-analysis. BMJ Evid Based Med 2021;26(2):57 (فراتحلیل؛ ۱۴ مطالعه). لینک
3. Paul IM, et al. Effect of honey, dextromethorphan, and no treatment on nocturnal cough and sleep quality. Arch Pediatr Adolesc Med 2007;161:1140-6 (کارآزمایی تصادفی؛ ۱۰۵ کودک). لینک
4. NICE guideline NG120. Cough (acute): antimicrobial prescribing (راهنمای بالینی). لینک
5. Jull AB, et al. Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane Database Syst Rev 2015;CD005083 (مرور کاکرین؛ ۲۶ کارآزمایی، ۳۰۱۱ نفر). لینک
6. U.S. FDA. 510(k) K072956: MEDIHONEY Primary Dressings with Active Manuka Honey, 2007 (مجوز وسیلهٔ پزشکی). لینک
7. Ahmed A, et al. Effect of honey on cardiometabolic risk factors: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev 2023;81(7). doi:10.1093/nutrit/nuac086 (فراتحلیل؛ ۱۸ کارآزمایی، ۱۱۰۵ نفر). لینک
8. Atkinson FS, Foster-Powell K, Brand-Miller JC. International tables of glycemic index and glycemic load values: 2008. Diabetes Care 2008 (جدول‌های مرجع). لینک
9. Holt SHA, et al. Glycaemic and insulin index values of Australian honeys. Asia Pac J Clin Nutr 2002;11(Suppl) (مطالعهٔ انسانی؛ ۸ عسل). لینک
10. Kwakman PH, Zaat SA. Antibacterial components of honey. IUBMB Life 2012;64:48-55 (مقالهٔ مروری). لینک
11. Schell KR, et al. The potential of honey as a prebiotic food to re-engineer the gut microbiome toward a healthy state. Front Nutr 2022;9:957932 (مقالهٔ مروری دربارهٔ عسل و میکروبیوم روده). لینک
12. Gheldof N, Engeseth NJ. Antioxidant capacity of honeys from various floral sources. J Agric Food Chem 2002;50(10):3050-5 (مطالعهٔ آزمایشگاهی؛ لینک به گزارش دانشگاه ایلینوی). لینک
13. Li CP, et al. In Vivo 2024;38(3):1397-1404 (فراتحلیل؛ ۱۰ کارآزمایی، ۵۹۹ بیمار). لینک
14. Saarinen K, et al. Birch pollen honey for birch pollen allergy. Int Arch Allergy Immunol 2011;155:160-6 (کارآزمایی آزمایشی؛ ۵۰ نفر تا پایان). لینک
15. USDA FoodData Central, SR Legacy 169640: Honey (دادهٔ ترکیب غذایی). لینک
16. Ajibola A, Chamunorwa JP, Erlwanger KH. Nutraceutical values of natural honey and its contribution to human health and wealth. Nutr Metab 2012;9:61 (مقالهٔ مروری). لینک
17. Codex Alimentarius. Standard for Honey, CXS 12-1981, Rev. 2001 (استاندارد جهانی). لینک
18. CDC. Botulism prevention (توصیهٔ رسمی). لینک
19. WHO. Guideline: sugars intake for adults and children, 2015 (راهنمای رسمی). لینک
20. Gündüz A, et al. Clin Toxicol 2008;46:437-42 (مرور بالینی دربارهٔ مسمومیت با عسل گرایانوتوکسین‌دار). لینک
21. دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۴۷: وزن هر قاشق غذاخوری عسل.
22. دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، ص ۱۲۷، سؤال ۱۲۵: طبع عسل‌های مختلف.
23. Honey supplementation and endurance cycling performance, 2005 (کارآزمایی متقاطع؛ ۹ دوچرخه‌سوار). لینک

نویسندهٔ این مقالهدکتر بهزاد رفاهیپژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسل

دکتر بهزاد رفاهی مشاور ارشد مجموعه عسل سید محمد رضویان است و کارش بر عسل‌شناسی، کیفیت‌سنجی محصولات زنبورعسل و گیاهان شهدزا و گرده‌زا تمرکز دارد. کتاب او، «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»، به ۲۳۸ پرسش رایج مردم دربارهٔ عسل، ژل رویال، گرده گل، بره‌موم و موم به زبان ساده جواب داده است.

• نویسندهٔ کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»
• مشاور ارشد عسل سید محمد رضویان
• متخصص کیفیت‌سنجی عسل

رزومهٔ دکتر رفاهیهمهٔ مقاله‌های ایشان