باورهای غلط درباره عسل: ۱۳ باور رایج و جواب کوتاه علمی
نوشتهٔ دکتر بهزاد رفاهی، پژوهشگر و متخصص عسل و زنبورعسلبیشتر حرف‌هایی که دربارهٔ عسل دهان‌به‌دهان می‌چرخد، درست نیست: شکرک زدن نشانهٔ تقلب نیست، رنگ تیره معیار طبیعی بودن نیست، تست کبریت و لیوان آب چیزی را ثابت نمی‌کند و عسل در چای داغ سمی نمی‌شود. در عوض دو نکته جدی است: عسل طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد و به نوزاد زیر یک سال نباید عسل داد.
عسل از قدیمی‌ترین خوراکی‌های ایرانی‌هاست و برای همین دربارهٔ آن باور زیاد است؛ بعضی بی‌ضرر، بعضی باعث می‌شوند عسل طبیعی را دور بریزید یا سراغ عسل تقلبی بروید، و چندتایی برای سلامت خطرناک‌اند. در این مقاله ۱۳ باور رایج، هر کدام با یک جواب کوتاه و منبع، کنار هم آمده است. برای هر موضوع، اگر توضیح کامل‌تر خواستید، پیوند مقالهٔ مفصل همان موضوع را دنبال کنید.
خلاصهٔ مقاله در ۳۰ ثانیه
- شکرک زدن، رنگ و تست‌های خانگی هیچ‌کدام اصالت عسل را نشان نمی‌دهند؛ فقط آزمایشگاه تخصصی عسل.
- عسل در چای داغ سمی نمی‌شود، ولی بهتر است چای کمی خنک شود.
- عسل طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد و کالری دارد؛ به جای شکر بخورید، نه علاوه بر آن.
- به نوزاد زیر یک سال هیچ عسلی ندهید؛ ولی مادر باردار می‌تواند عسل بخورد.
- عسل کم‌رطوبت در ظرف دربسته سال‌ها خراب نمی‌شود و یخچال هم لازم ندارد.
اول خودتان را بسنجید: کدام جمله درست است؟
آزمون کوتاه: درست یا غلط؟
برای هر جمله یکی از دو دکمه را بزنید. جواب و امتیازتان همان‌جا نشان داده می‌شود.
۱. عسلی که شکرک زده، تقلبی است.
۲. عسل کاملاً طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد.
۳. با تست کبریت می‌شود عسل طبیعی را شناخت.
۴. عسل در چای داغ سمی می‌شود.
۵. به نوزاد زیر یک سال هیچ مقدار عسل نباید داد، حتی پخته.
۶. عسل هرچه تیره‌تر باشد، طبیعی‌تر است.
۷. بهتر است عسل را در یخچال نگه داریم.
۸. عسل در واقع استفراغ زنبور است.
امتیاز شما: ۰ از ۰
این آزمون برای آشنایی است و جای مشاورهٔ پزشک یا کارشناس عسل را نمی‌گیرد.
کدام باورها دربارهٔ ظاهر و اصالت عسل غلط است؟
بیشترین اشتباه‌ها دربارهٔ عسل به شکل ظاهری آن برمی‌گردد: شکرک، رنگ، غلظت و رفتارش در تست‌های خانگی. مشکل این‌جاست که عسل‌های طبیعی ایران به خاطر تنوع گیاهان، رنگ، رطوبت و سرعت شکرک بسیار متفاوتی دارند؛ پس هیچ نشانهٔ ظاهری‌ای نمی‌تواند برای همه‌شان یک حکم بدهد.۱
آیا عسل شکرک‌زده تقلبی است؟
حکم: غلط
شکرک زدن یا رُس بستن، بلوری شدن طبیعی گلوکز در محلولی است که ۸۰ تا ۸۵ درصدش قند است. عسل‌هایی که گلوکز بیشتری دارند، مثل کلزا، یونجه و آفتاب‌گردان، گاهی در چند روز تا چند هفته شکرک می‌زنند و عسل‌هایی مثل اقاقیا، قنقال و کنار ممکن است سال‌ها مایع بمانند.۱ نکتهٔ مهم‌تر این‌که شربت تقلبی هم می‌تواند شکرک بزند؛ پس شکرک نه نشانهٔ تقلب است و نه دلیل طبیعی بودن.۱
بیشتر بخوانید: شکرک زدن عسل: نشانه تقلب است یا طبیعی؟
آیا عسل طبیعی باید تیره باشد؟
حکم: غلط
رنگ عسل را نوع گلی تعیین می‌کند که زنبور از آن شهد گرفته است؛ از زلال و آب‌گون در اقاقیا تا کهربایی تیره در سیاه‌دانه و شوید.۱ در استاندارد درجه‌بندی عسل وزارت کشاورزی آمریکا هم صریحاً آمده است که رنگ عسل عامل کیفیت نیست.۲ عسل‌های تیره معمولاً ترکیبات فنولی و خاصیت آنتی‌اکسیدانی بیشتری دارند،۳ ولی این برتری مطلق نیست؛ مثلاً عسل روشن مرکبات ویتامین C بیشتری از عسل کنار دارد.۱
بیشتر بخوانید: رنگ عسل چه چیزی دربارهٔ کیفیتش می‌گوید؟
آیا با تست کبریت، لیوان آب یا نان می‌شود عسل طبیعی را شناخت؟
حکم: غلط
این تست‌ها هیچ‌کدام پایهٔ علمی ندارند و نتیجه‌شان می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ عسل‌های طبیعی ایران غلظت و رطوبت بسیار متفاوتی دارند و شربت غلیظ‌شده هم می‌تواند در این تست‌ها «قبول» شود. تشخیص قطعی فقط در آزمایشگاه تخصصی عسل و با کنار هم گذاشتن چند شاخص ممکن است، نه با یک تست یا یک عدد.۱
بیشتر بخوانید: تست‌های خانگی عسل چه می‌گویند؟
آیا عسل گران‌تر همیشه بهتر است؟
حکم: نیمه‌درست
فرق اصلی قیمت عسل‌های طبیعی از نوع گیاه و کمیابی آن می‌آید. عسلی که از گیاه کمیاب کوهستانی گرفته می‌شود گران‌تر از عسل دشت است، ولی هر دو می‌توانند کاملاً طبیعی باشند. از آن طرف، قیمتی که از هزینهٔ تولید عسل طبیعی پایین‌تر باشد جای سؤال دارد. قیمت به‌تنهایی نه اصالت را ثابت می‌کند و نه رد.۱
بیشتر بخوانید: چرا قیمت عسل‌ها این‌قدر فرق دارد؟
چند باور رایج دیگر دربارهٔ خرید عسل، مثل «همهٔ عسل‌های بازار تقلبی‌اند»، «عسل‌های قدیم بهتر بودند» و «عسل و خربزه با هم کشنده است»، در جدول باورهای غلط مقالهٔ تشخیص عسل طبیعی جواب داده شده است.
کدام باورهای سلامتی دربارهٔ عسل درست نیست؟
باورهای این بخش از بقیه مهم‌ترند، چون مستقیم به سلامت مربوط می‌شوند. بعضی‌شان باعث می‌شوند کسی که نباید، عسل زیاد بخورد؛ بعضی باعث می‌شوند کسی که می‌تواند، بی‌دلیل از آن بترسد.
آیا عسل در چای داغ سمی می‌شود؟
حکم: غلط
مادهٔ HMF وقتی به مقدار قابل توجه ساخته می‌شود که عسل مدت طولانی، در حد چند ساعت، در دمای بالا بماند؛ چند دقیقه در لیوان چای چنین اثری ندارد.۱۵ آنچه واقعاً در گرما کم می‌شود، بخشی از آنزیم‌ها و ترکیبات حساس عسل است. پس برای استفادهٔ کامل، صبر کنید چای کمی خنک شود (حدود ۴۵ درجه یا کمتر) و بعد عسل را اضافه کنید.۱
بیشتر بخوانید: عسل در چای داغ: خواصش از بین می‌رود یا سمی می‌شود؟
آیا عسل طبیعی قند خون را بالا نمی‌برد؟
حکم: غلط
عسل کاملاً طبیعی هم قند خون را بالا می‌برد؛ حدود ۸۲ درصد وزنش قند است.۸ شاخص گلیسمی عسل‌ها بسته به نوع گیاه فرق می‌کند و بعضی از شکر پایین‌ترند، ولی «پایین‌تر» یعنی «آرام‌تر»، نه «بی‌اثر».۶۷ فرد دیابتی فقط وقتی قند خونش کنترل‌شده است و با نظر پزشک عسل بخورد، آن هم به جای شکر و نه علاوه بر آن. کتاب دکتر رفاهی سقف را دو قاشق غذاخوری در روز در دو نوبت می‌داند؛۱ توصیهٔ محتاطانه‌تر او برای بیشتر بیماران ۱ تا ۲ قاشق چای‌خوری در هر وعده، همراه غذا و هرگز ناشتاست. مقدار دقیق را پزشک یا متخصص تغذیه تعیین می‌کند.۷
بیشتر بخوانید: عسل برای دیابتی‌ها
آیا عسل چون طبیعی است چاق نمی‌کند؟
حکم: نیمه‌درست
عسل کالری دارد: هر قاشق غذاخوری (حدود ۲۱ گرم) حدود ۶۴ کیلوکالری.۱۸ وزن از جمع کالری روزانه تعیین می‌شود، نه از یک خوراکی خاص. اگر عسل جای شکر و شیرینی را بگیرد، از همان شکر چاق‌کننده‌تر نیست؛ اگر به رژیم اضافه شود، مثل هر قند دیگری وزن را بالا می‌برد. سازمان جهانی بهداشت عسل را جزو «قند آزاد» حساب می‌کند و می‌گوید کل قند آزاد کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشد.۱۰ در یک فراتحلیل ۱۸ کارآزمایی کوتاه‌مدت، بیشتر روی افراد سالم، مصرف حدود ۴۰ گرم عسل در روز برخی شاخص‌های قند ناشتا و چربی خون را اندکی بهتر کرد؛ ولی قطعیت شواهد پایین بود و این نتیجه را نمی‌شود به مصرف زیاد یا به افراد دیابتی تعمیم داد.۹
بیشتر بخوانید: عسل به جای شکر
آیا عسل طبیعی برای همه، حتی نوزاد، بی‌خطر است؟
حکم: غلط
به نوزاد زیر یک سال هیچ مقدار عسل نباید داد، حتی پخته در غذا یا مالیده روی پستانک. ممکن است اسپور باکتری بوتولیسم در عسل باشد و رودهٔ نوزاد هنوز نمی‌تواند جلوی رشد آن را بگیرد. جوشاندن یا پاستوریزه کردن عسل هم این اسپورها را از بین نمی‌برد.۱۱۱ بعد از یک سالگی، مقدار کم عسل مشکلی ندارد.
بیشتر بخوانید: عسل برای نوزاد: چرا تا یک سالگی ممنوع است؟
آیا مادر باردار نباید عسل بخورد؟
حکم: غلط
عسل جزو خوراکی‌های ممنوع بارداری نیست و در حد معتدل و با نظر پزشک می‌شود آن را خورد.۱۱۲ خطر بوتولیسم فقط برای نوزاد زیر یک سال است؛ دستگاه گوارش بزرگسال، از جمله مادر باردار، اجازهٔ رشد این اسپورها را نمی‌دهد.۱ آنچه اهمیت دارد مقدار است، به‌خصوص در دیابت بارداری که باید با پزشک هماهنگ شود.
بیشتر بخوانید: مصرف عسل در بارداری
آیا عسل همهٔ بیماری‌ها را درمان می‌کند؟
حکم: غلط
عسل خوراکی ارزشمند است، ولی دارو نیست و جای درمان پزشکی را نمی‌گیرد. شواهد علمی برای چند کاربرد مشخص قوی‌تر است و برای بیشتر ادعاهای دیگر هنوز کافی نیست. عسل خانگی را هم روی زخم باز نگذارید؛ پانسمان‌هایی که در پژوهش‌ها بررسی شده‌اند، عسل استریل پزشکی دارند.
بیشتر بخوانید: خواص عسل طبیعی: آنچه علم تأیید می‌کند
برای دیدن هر تصویر در اندازهٔ بزرگ روی آن بزنید.
عسل خراب می‌شود؟ باورهای غلط دربارهٔ نگهداری
آیا عسل هیچ‌وقت خراب نمی‌شود؟
حکم: نیمه‌درست
عسلی که رطوبتش کمتر از ۱۸ درصد باشد و در ظرف دربسته بماند، چند سال کپک نمی‌زند و ترش نمی‌شود؛ قند زیاد، محیط اسیدی و آب کم جلوی رشد میکروب‌ها را می‌گیرد.۱ ولی دو استثنا دارد. عسلی که رطوبتش بیشتر از ۲۰ درصد است یا در آن آب افتاده، ممکن است تخمیر شود، کف کند و بوی ترشی بدهد.۱۴ عسل خیلی کهنه هم، حتی اگر خراب نشود، به‌تدریج تیره‌تر می‌شود و آنزیم‌ها و ویتامین‌هایش کم می‌شود؛ این باور که عسل برای صدها سال همان ارزش غذایی را دارد، پایهٔ علمی ندارد.۱۱۵
بیشتر بخوانید: عسل چقدر می‌ماند؟
رطوبت عسل و خطر ترش شدن (درصد رطوبت)
سقف رطوبت عسل در استاندارد بین‌المللی کدکس ۲۰ درصد است.۴ عسل‌های مناطق مرطوب، مثل بعضی عسل‌های مرکبات شمال، ممکن است رطوبت بالاتری داشته باشند و بهتر است زودتر مصرف شوند.۱
آیا عسل را باید در یخچال نگه داشت؟
حکم: غلط
لازم نیست و توصیه هم نمی‌شود؛ سرمای یخچال شکرک زدن عسل را سریع‌تر می‌کند. بهترین جا دمای معمولی اتاق، ظرف دربسته (ترجیحاً شیشه‌ای) و دور از نور مستقیم آفتاب، بو و رطوبت است.۱ اگر عسل شکرک زد، می‌توانید همان‌طور بخورید یا ظرف را در آب ولرم بگذارید؛ عسل را مستقیم روی شعله گرم نکنید.
بیشتر بخوانید: نگهداری عسل در یخچال بهتر است یا کابینت؟
عسل از کجای زنبور می‌آید؟ باور غلط دربارهٔ تولید
آیا عسل استفراغ یا مدفوع زنبور است؟
حکم: غلط
زنبور شهد گل را در «عسل‌دان» جمع می‌کند؛ کیسه‌ای جدا از معدهٔ گوارشی با گنجایش حدود ۴۰ میلی‌گرم. شهد آنجا هضم نمی‌شود؛ فقط آنزیم به آن اضافه می‌شود و در کندو، با کم شدن آبش، به عسل تبدیل می‌شود. مدفوع زنبور ماده‌ای کاملاً جداست که معمولاً بیرون کندو دفع می‌شود.۱
بیشتر بخوانید: آیا عسل مدفوع زنبور است؟ پس ماجرای استفراغ چیست؟
همهٔ باورها در یک نگاه: کدام غلط و کدام نیمه‌درست؟
| باور رایج | حکم | جواب کوتاه |
|---|---|---|
| عسل شکرک‌زده تقلبی است | غلط | بلوری شدن طبیعی گلوکز است |
| عسل طبیعی باید تیره باشد | غلط | رنگ به نوع گل بستگی دارد |
| تست کبریت و لیوان آب اصالت را نشان می‌دهد | غلط | فقط آزمایشگاه تخصصی |
| عسل گران‌تر بهتر است | نیمه‌درست | قیمت از نوع گیاه و کمیابی می‌آید |
| عسل در چای داغ سمی می‌شود | غلط | سمی نمی‌شود؛ چای را کمی خنک کنید |
| عسل طبیعی قند خون را بالا نمی‌برد | غلط | بالا می‌برد؛ دیابتی‌ها با نظر پزشک |
| عسل چاق نمی‌کند | نیمه‌درست | جای شکر بله، علاوه بر شکر نه |
| عسل برای نوزاد هم بی‌خطر است | غلط | زیر یک سال هرگز |
| مادر باردار نباید عسل بخورد | غلط | منعی ندارد؛ مقدار مهم است |
| عسل همهٔ بیماری‌ها را درمان می‌کند | غلط | غذاست، نه دارو |
| عسل هیچ‌وقت خراب نمی‌شود | نیمه‌درست | عسل پرآب ترش می‌شود |
| عسل را باید در یخچال گذاشت | غلط | دمای اتاق، ظرف دربسته |
| عسل استفراغ زنبور است | غلط | شهد در عسل‌دان جداگانه |
چطور یک ادعای تازه دربارهٔ عسل را بسنجیم؟
سؤال‌های پرتکرار دربارهٔ باورهای غلط عسل
شایع‌ترین باور غلط دربارهٔ عسل چیست؟
این‌که شکرک زدن نشانهٔ تقلبی بودن عسل است. شکرک زدن بلوری شدن طبیعی گلوکز است و هم در عسل طبیعی اتفاق می‌افتد و هم در شربت تقلبی؛ پس دربارهٔ اصالت چیزی نمی‌گوید.
آیا عسل طبیعی تاریخ انقضا دارد؟
عسل کم‌رطوبت در ظرف دربسته چند سال خراب نمی‌شود. تاریخ انقضای دوساله روی شیشه‌ها به خاطر مقررات بهداشتی است و در بسیاری از کشورها برای عسل عبارت «بهترین زمان مصرف» به کار می‌رود. با این حال عسل تازه‌تر آنزیم و ویتامین بیشتری دارد.
عسلی که کف کرده و بوی ترشی می‌دهد چه شده است؟
احتمالاً رطوبتش بالا بوده یا در آن آب افتاده و تخمیر شده است. لایهٔ کف، گاز کربنیک حاصل از فعالیت مخمرهاست. این عسل دیگر کیفیت عسل سالم را ندارد و برای خوردن مستقیم مناسب نیست.
آیا عسل ماده نگهدارنده دارد؟
نه. عسل به خاطر قند زیاد، آب کم، محیط اسیدی و ترکیبات ضدباکتری به‌طور طبیعی ماندگار است و به نگهدارنده نیازی ندارد.
آیا گرم کردن عسل شکرک‌زده در آب ولرم ضرر دارد؟
اگر ظرف را کوتاه‌مدت در آب ولرم (حداکثر حدود ۴۵ درجه) بگذارید مشکلی نیست. حرارت بالاتر از ۴۵ درجه برای مدت طولانی خواص عسل را کم می‌کند و ماندن طولانی در دمای بالای ۶۰ درجه آن را برای مصرف نامناسب می‌کند.
عسل خیلی روشن یعنی عسل شکری است؟
نه لزوماً. عسل اقاقیا به‌طور طبیعی تقریباً بی‌رنگ است. عسل‌هایی که زنبورشان با شربت شکر تغذیه شده معمولاً زرد روشن و شیشه‌ای‌اند، ولی از روی رنگ به‌تنهایی نمی‌شود حکم داد؛ فقط آزمایشگاه می‌تواند.
آیا عسل حساسیت ایجاد می‌کند؟
در بیشتر افراد نه. کسانی که به گرده‌گل حساسیت فصلی دارند ممکن است بعد از خوردن عسل خارش یا آبریزش بینی پیدا کنند؛ این افراد مقدار کم بخورند و اگر واکنش دیدند، با پزشک مشورت کنند. کسی که به محصولات زنبورعسل حساسیت شناخته‌شده دارد، عسل نخورد.
آیا عسل و خربزه با هم کشنده است؟
نه. طب سنتی خوردن همزمان این دو را توصیه نمی‌کند، ولی ادعای مرگبار بودن آن هیچ پایهٔ علمی ندارد.
چرا عسل یک زنبوردار هر سال رنگ و مزهٔ متفاوتی دارد؟
چون در هر سال، بسته به آب‌وهوا، گیاهان متفاوتی در مرتع شهد می‌دهند. تفاوت رنگ و طعم عسل یک منطقه در دو سال پشت سر هم نشانهٔ تقلب نیست.
جمع‌بندی: به جای این‌که از روی شکرک، رنگ یا یک تست خانگی دربارهٔ عسل قضاوت کنید، به برگهٔ آزمایش و منبع معتبر تکیه کنید؛ عسل را به جای شکر و به اندازه بخورید و به نوزاد زیر یک سال ندهید. اگر عسلی می‌خواهید که برگهٔ آزمایش هر سری‌اش پیش از خرید دیده می‌شود، به صفحهٔ خرید عسل طبیعی سر بزنید.
منابع
- دکتر رفاهی (نویسندهٔ همین مقاله)، کتاب «دانستنی‌های محصولات زنبورعسل»: ص ۵۶، سؤال ۳۴ (رنگ و کیفیت)؛ ص ۵۷، سؤال ۳۵ (تفاوت رنگ و طعم در سال‌های مختلف)؛ ص ۴۹ (تشخیص فقط در آزمایشگاه تخصصی)؛ ص ۵۸ (رنگ عسل تغذیه‌ای)؛ ص ۷۱ و ۷۲، سؤال ۵۴ (باورهای نادرست)؛ ص ۱۰۱، سؤال ۹۰ تا ۹۲ (محدودیت مصرف، کالری، بارداری)؛ ص ۱۰۵ تا ۱۰۸، سؤال ۹۶ تا ۱۰۰ (فساد، تاریخ انقضا، شکرک)؛ ص ۱۱۱، سؤال ۱۰۳ و ۱۰۴؛ ص ۱۱۴، سؤال ۱۰۷ (نگهداری)؛ ص ۱۱۷، سؤال ۱۱۰ (نوشیدنی داغ)؛ ص ۱۱۸ تا ۱۲۰، سؤال ۱۱۲ تا ۱۱۵ (نوزاد)؛ ص ۶۴، سؤال ۴۶ (قیمت)؛ ص ۵۹، سؤال ۳۸ (تیره شدن با زمان)؛ ص ۱۲۱ و ۱۲۴، سؤال ۱۱۶ و ۱۲۰ (دیابت)؛ ص ۱۲۵، سؤال ۱۲۱ (چاقی)؛ ص ۱۲۷، سؤال ۱۲۴ و ۱۲۵ (نگهدارنده و طبع)؛ ص ۱۲۸، سؤال ۱۲۶ و ۱۲۷ (مدفوع و استفراغ زنبور)؛ ص ۱۳۶، سؤال ۱۳۵ و ۱۳۶ (عسل تیره و روشن، حرارت).
- USDA Agricultural Marketing Service. United States Standards for Grades of Extracted Honey (effective 1985). «The color of extracted honey is not a factor of quality for the purpose of these grades.» ams.usda.gov (استاندارد رسمی)
- Gheldof N., Wang X.H., Engeseth N.J. (2002). Identification and quantification of antioxidant components of honeys from various floral sources. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(21): 5870. doi:10.1021/jf0256135. خبر ۲۰۰۱ National Honey Board دربارهٔ همین پژوهش: newswise.com (مطالعهٔ آزمایشگاهی؛ ۷ نوع عسل، تیره‌ترین عسل بیشترین ظرفیت آنتی‌اکسیدانی)
- Codex Alimentarius. Standard for Honey, CXS 12-1981, Rev. 2001. متن استاندارد
- Shapla U.M. et al. (2018). 5-Hydroxymethylfurfural (HMF) levels in honey and other food products: effects on bees and human health. Chemistry Central Journal 12:35. Springer (مقالهٔ مروری)
- Atkinson F.S., Foster-Powell K., Brand-Miller J.C. (2008). International tables of glycemic index and glycemic load values: 2008. Diabetes Care 31(12): 2281–2283. doi (جدول مرجع)
- Mayo Clinic. Diabetes foods: Is honey a good substitute for sugar? mayoclinic.org (نظر متخصص)
- USDA FoodData Central, SR Legacy. Honey (FDC ID 169640). دادهٔ تغذیه‌ای
- Ahmed A., Tul-Noor Z., Lee D. et al. (2023). Effect of honey on cardiometabolic risk factors: a systematic review and meta-analysis. Nutrition Reviews 81(7): 758–774. PubMed (مرور نظام‌مند و فراتحلیل؛ ۱۸ کارآزمایی، ۱۱۰۵ نفر)
- World Health Organization (2015). WHO calls on countries to reduce sugars intake among adults and children. who.int (رهنمود رسمی)
- Bush L.M., Vazquez-Pertejo M.T. Infant Botulism. Merck Manual Consumer Version. merckmanuals.com (مرجع پزشکی)
- NHS. Foods to avoid in pregnancy. nhs.uk (راهنمای رسمی؛ عسل در فهرست خوراکی‌های ممنوع نیامده است)
- Oduwole O. et al. (2018). Honey for acute cough in children. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD007094. cochrane.org (مرور کاکرین؛ ۶ کارآزمایی، ۸۹۹ کودک)
- Jull A.B. et al. (2015). Honey as a topical treatment for wounds. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD005083. cochrane.org (مرور کاکرین؛ ۲۶ کارآزمایی)
- Bulut L., Kilic M. (2009). Kinetics of hydroxymethylfurfural accumulation and color change in honey during storage in relation to moisture content. Journal of Food Processing and Preservation 33(1): 22–32. doi (مطالعهٔ آزمایشگاهی؛ نگهداری در ۲۰، ۳۰ و ۴۰ درجه)
مقاله‌های مرتبط
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۹عسل وحشی چیست؟ از عسل کندو بهتر است؟ منشأ، خطرها و خرید مطمئن
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۹عسل بهاره یا پاییزه؛ کدام بهتر است؟ فرق رنگ، طعم، زمان برداشت و خواص
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۹رنگ عسل چه چیزی دربارهٔ کیفیتش می‌گوید؟ از آب‌گون تا کهربایی تیره
عسل شناس شویم · ۱۴۰۵ / ۸ / ۱۲عسل به جای شکر: سالم‌تر است؟ نسبت جایگزینی در چای، غذا و شیرینی‌پزی
گفتگو در واتساپ
گفتگو در بله
گفتگو در ایتا